અનેકરૂપસંસ્થાનાઃ પૂરયન્તો મહીતલમ્
એ અનેક રૂપ ધારણ કરીને આખી ધરતીને પાણીથી ભર દે છે.
યાન્યણ્ડસ્ય તુ ભિન્નસ્ય પ્રાકૃતસ્યાભવંસ્તદા
પ્રાચીન તૂટેલા અંડામાંથી જે કંઈ ઉત્પન્ન થયું હતું—
તાન્યેવાણ્ડકપાલાનિ સર્વે મેઘાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ
એ બધાં અંડાના ખોળા તરીકે ઓળખાય છે અને બધા મેઘ તરીકે ગણાય છે.
તેષાં શ્રેષ્ઠસ્તુ પર્જન્યશ્ચત્વારશ્ચૈવ દિગ્ગજાઃ
એમાં સર્વશ્રેષ્ઠ તો પર્જન્ય છે અને ચાર દિશાના ગજ પણ છે.
કુલમેકં પૃથગ્ભૂતં યોનિરેકા જલં સ્મૃતમ્
એક જાતિ અલગ છે અને એનું મૂળ પણ એક જ છે, જેને પાણી કહેવાય છે.
તુષારવૃષ્ટિં વર્ષન્તિ શિષ્ટઃ સસ્યપ્રવૃદ્ધયે
બાકીના મેઘો બરફ અને વરસાદ વરસાવે છે જેથી પાક વધે.
યો ઽસૌ બિબર્ત્તિ ભગવાન્ગઙ્ગામાકાશગોચરામ્
જે ભગવંત આકાશમાં ગંગાને વહન કરે છે—
તસ્યા નિષ્યન્દતોયાનિ દિગ્ગજાઃ પૃથુભિઃ કરૈઃ
તે ગંગાના વહેતા પાણી દિશાના ગજ પોતાના વિશાળ સુંડથી ખેંચે છે.
દક્ષિણેન ગિરિર્યો ઽસૌ હેમકૂટ ઇતિ સ્મૃતઃ
દક્ષિણ તરફ હેમકૂટ નામનો પર્વત છે.
પુણ્ડ્રં નામ સમાખ્યાતં નગરં તત્ર વિસ્તૃતમ્
ત્યાં પુંડ્ર નામનું વિશાળ નગર છે એવું કહેવાય છે.
તતસ્તદા વહો વાયુર્હેમવન્તં સમુદ્વહન્
પછી એ સમયે પવન હેમવંત પર્વતને ઉઠાવી લઈ જાય છે.
હિમવન્તમતિક્રમ્ય વૃષ્ટિશેષં તતઃ પરમ્
હિમવંતને પાર કરીને બાકીનો વરસાદ આગળ વધે છે.
વર્ષદ્વયં સમાખ્યાતં સસ્યદ્વયવિવૃદ્ધયે
બે વર્ષનો સમય પાકના બે વાવેતર માટે કહેવાયો છે.
સૂર્ય એવ તુ વૃષ્ટીનાં સ્રષ્ટા સમુપદિશ્યતે
વરસાદનો સર્જક તો એકમાત્ર સૂર્યને જ માનવામાં આવ્યો છે.
ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતઃ સૂર્યસ્તસ્યાં વૃષ્ટૌ પ્રવર્ત્તતે
ધ્રુવના આશ્રયે સૂર્ય ભગવાન વરસાદના સમયમાં પોતાના માર્ગે આગળ વધે છે.
ગ્રહો નિઃસૃત્ય સૂર્યાત્તુ કૃત્સ્ને નક્ષત્રમણ્ડલે
પ્લાનેટ સૂર્યમાંથી નીકળી આખા તારાઓના વિસ્તારમાં ફરતો જાય છે.
તતઃ સૂર્યરથસ્યાથ સન્નિવેશં નિબોધત
હવે સૂર્યના રથની રચના ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.
હિરણ્મયેન ભગવાંસ્તથૈવ હરિદર્વણા
સૂર્ય ભગવાનને સુવર્ણ અને લીલા રંગની જૂથથી શોભિત કરવામાં આવ્યા છે.
ચક્રેણ ભાસ્વતા સૂર્યઃ સ્યન્દનેન પ્રસર્પતિ
સૂર્ય ભગવાન તેજસ્વી ચક્રવાળા પોતાના રથ પર આગળ વધે છે.
દ્વિગુણો ઽસ્ય રથોપસ્થાદીષાદણ્ડઃ પ્રમાણતઃ
રથની પાટલી કરતાં માપમાં ઈષાદંડ બે ગણી લાંબી છે.
અસંગઃ કાઞ્ચનો દિવ્યો યુક્તઃ પવનગૈર્હયૈઃ
આ રથ જોડાયેલું નથી, સુવર્ણ છે, દિવ્ય છે અને પવનની ઝડપ જેવા ઘોડાઓ જોડાયેલા છે.
વારુણસ્યન્દનસ્યેહ લક્ષણૈઃ સદૃશસ્તુ સઃ
આ રથના લક્ષણો વરુણના રથ જેવા જ છે.
અથૈતાનિ તુ સૂર્યસ્ય પ્રત્યઙ્ગાનિ રથસ્ય હ
હવે આ છે સૂર્યના રથના વિવિધ અંગો.
અહસ્તુ નાભિઃ સૌરસ્ય એકચક્રસ્ય વૈ સ્મૃતઃ
દિવસને સૂર્યના એકચક્ર રથનું નાભિ કહેવાય છે.
રથનીડઃ સ્મૃતો હ્યેષ ચાયને કૂબરાવુભૌ
આને રથનું બેઠાણ કહેવાય છે અને બંને ધ્રુવો અયન તરીકે ઓળખાય છે.
તસ્ય કાષ્ઠા સ્મૃતા ઘોણા અક્ષદણ્ડઃ ક્ષણસ્તુ વૈ
અક્ષને દંડ કહેવાય છે, ઘોણાને યોક કહેવાય છે અને ક્ષણને ખૂંટ કહેવાય છે.
રાત્રિર્વરૂથો ધર્મો ઽસ્ય ધ્વજ ઊર્દ્ધ્વ સમુચ્છ્રિતઃ
રાત્રિ એ આવરણ છે, ધર્મ એ ધ્વજ છે અને ધ્વજ ઊંચે લહેરે છે.
સપ્તાશ્વરૂપાશ્છન્દાસિ વહન્તો વામતો ધુરમ્
છંદો સાત ઘોડાની રૂપે ડાબી બાજુએ જૂથને ખેંચે છે.
પઙ્ક્તિશ્ચ બૃહતી ચૈવ હ્યુષ્ણિક્ચૈવ તુ સપ્તમી
પંક્તિ, બૃહતી અને ઉષ્ણિક એ સાતમો છંદ છે.
સહચક્રો ભ્રમત્યક્ષઃ સહક્ષો ભ્રમતે ધ્રુવઃ
સંગાથ ચક્ર સાથે ફરતો અક્ષ પણ ફરતો રહે છે; સંગાથ અક્ષ સાથે ધ્રુવ પણ ફરતો રહે છે.