મૂકમેઘા મહાકાયા આવહસ્ય વશાનુગાઃ
મૂક, વિશાળ આકાર ધરાવતાં વાદળો પવનના ઇશારે ચાલે છે.
પર્વતાગ્ર નિતંબેષુ વર્ષતિ ચ રસંતિ ચ
પર્વતોના શિખરો અને ઢોળાણો પર એ વરસાદ કરે છે અને ધીમે ધીમે વહી જાય છે.
બ્રહ્મજા નામ તે મેઘા બ્રહ્મનિશ્વાસસંભવાઃ
જે વાદળોને બ્રહ્મજ કહે છે, તે બ્રહ્માના શ્વાસમાંથી જન્મે છે.
તેષાં શશ્ર્વત્પ્રણાદેન ભૂમિઃ સ્વાઙ્ગરૂહોદ્ભવા
એ વાદળોની સતત ગર્જનાથી, પૃથ્વી પોતાના અંગમાંથી ઉત્પન્ન થઈને ટકી રહે છે.
તેષ્વિયં પ્રાવૃડાસક્તા ભૂતાનાં જીવિતોદ્ભવા
એ વાદળોમાં જ ચોમાસું સ્થિર થાય છે, અને એમાંથી જ જીવનું જીવન ઉદ્ભવે છે.
એતં યોજનમાત્રાચ્ચ સાધ્યર્દ્ધા નિષ્કૃતાદપિ
એક યોજન જેટલા અંતરથી પણ, સાધ્ય દેવતાઓ એમાંથી અલગ રહે છે.
પુષ્કરાવર્ત્તકા નામ તે મેઘાઃ પક્ષસંભવાઃ
પુષ્કરાવર્તક નામના મેઘો પાંખમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે એવું કહેવાય છે.
કામાગાનાં પ્રવૃદ્ધાનાં ભૂતાનાં શિવમિચ્છતા
જેમના મનમાં ઇચ્છાઓ વધી ગઈ છે અને જે સુખ શાંતિ ઈચ્છે છે એવા જીવો માટે—
પુષ્કરાવર્ત્તકાસ્તેન કારણેનેહ શબ્દિતાઃ
આ કારણથી એ મેઘોને પુષ્કરાવર્તક નામ આપવામાં આવ્યું છે.
કલ્પાન્તવૃષ્ટેઃ સ્રષ્ટારઃ સંવર્તાગ્ને ર્નિયામકાઃ
એ જ મેઘો યુગના અંતે વરસે છે અને સંહારક અગ્નિને નિયંત્રિત કરે છે.
અનેકરૂપસંસ્થાનાઃ પૂરયન્તો મહીતલમ્
એ અનેક રૂપ ધારણ કરીને આખી ધરતીને પાણીથી ભર દે છે.
યાન્યણ્ડસ્ય તુ ભિન્નસ્ય પ્રાકૃતસ્યાભવંસ્તદા
પ્રાચીન તૂટેલા અંડામાંથી જે કંઈ ઉત્પન્ન થયું હતું—
તાન્યેવાણ્ડકપાલાનિ સર્વે મેઘાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ
એ બધાં અંડાના ખોળા તરીકે ઓળખાય છે અને બધા મેઘ તરીકે ગણાય છે.
તેષાં શ્રેષ્ઠસ્તુ પર્જન્યશ્ચત્વારશ્ચૈવ દિગ્ગજાઃ
એમાં સર્વશ્રેષ્ઠ તો પર્જન્ય છે અને ચાર દિશાના ગજ પણ છે.
કુલમેકં પૃથગ્ભૂતં યોનિરેકા જલં સ્મૃતમ્
એક જાતિ અલગ છે અને એનું મૂળ પણ એક જ છે, જેને પાણી કહેવાય છે.
તુષારવૃષ્ટિં વર્ષન્તિ શિષ્ટઃ સસ્યપ્રવૃદ્ધયે
બાકીના મેઘો બરફ અને વરસાદ વરસાવે છે જેથી પાક વધે.
યો ઽસૌ બિબર્ત્તિ ભગવાન્ગઙ્ગામાકાશગોચરામ્
જે ભગવંત આકાશમાં ગંગાને વહન કરે છે—
તસ્યા નિષ્યન્દતોયાનિ દિગ્ગજાઃ પૃથુભિઃ કરૈઃ
તે ગંગાના વહેતા પાણી દિશાના ગજ પોતાના વિશાળ સુંડથી ખેંચે છે.
દક્ષિણેન ગિરિર્યો ઽસૌ હેમકૂટ ઇતિ સ્મૃતઃ
દક્ષિણ તરફ હેમકૂટ નામનો પર્વત છે.
પુણ્ડ્રં નામ સમાખ્યાતં નગરં તત્ર વિસ્તૃતમ્
ત્યાં પુંડ્ર નામનું વિશાળ નગર છે એવું કહેવાય છે.
તતસ્તદા વહો વાયુર્હેમવન્તં સમુદ્વહન્
પછી એ સમયે પવન હેમવંત પર્વતને ઉઠાવી લઈ જાય છે.
હિમવન્તમતિક્રમ્ય વૃષ્ટિશેષં તતઃ પરમ્
હિમવંતને પાર કરીને બાકીનો વરસાદ આગળ વધે છે.
વર્ષદ્વયં સમાખ્યાતં સસ્યદ્વયવિવૃદ્ધયે
બે વર્ષનો સમય પાકના બે વાવેતર માટે કહેવાયો છે.
સૂર્ય એવ તુ વૃષ્ટીનાં સ્રષ્ટા સમુપદિશ્યતે
વરસાદનો સર્જક તો એકમાત્ર સૂર્યને જ માનવામાં આવ્યો છે.
ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતઃ સૂર્યસ્તસ્યાં વૃષ્ટૌ પ્રવર્ત્તતે
ધ્રુવના આશ્રયે સૂર્ય ભગવાન વરસાદના સમયમાં પોતાના માર્ગે આગળ વધે છે.
ગ્રહો નિઃસૃત્ય સૂર્યાત્તુ કૃત્સ્ને નક્ષત્રમણ્ડલે
પ્લાનેટ સૂર્યમાંથી નીકળી આખા તારાઓના વિસ્તારમાં ફરતો જાય છે.
તતઃ સૂર્યરથસ્યાથ સન્નિવેશં નિબોધત
હવે સૂર્યના રથની રચના ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.
હિરણ્મયેન ભગવાંસ્તથૈવ હરિદર્વણા
સૂર્ય ભગવાનને સુવર્ણ અને લીલા રંગની જૂથથી શોભિત કરવામાં આવ્યા છે.
ચક્રેણ ભાસ્વતા સૂર્યઃ સ્યન્દનેન પ્રસર્પતિ
સૂર્ય ભગવાન તેજસ્વી ચક્રવાળા પોતાના રથ પર આગળ વધે છે.
દ્વિગુણો ઽસ્ય રથોપસ્થાદીષાદણ્ડઃ પ્રમાણતઃ
રથની પાટલી કરતાં માપમાં ઈષાદંડ બે ગણી લાંબી છે.