એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તન્નો નિગદ સત્તમ
અમે આ જાણવું ઇચ્છીએ છીએ, કૃપા કરીને અમને કહો, હે શ્રેષ્ઠજન.
પ્રત્યક્ષમપિ દૃશ્યં ચ સંમોહયતિ યત્પ્રજાઃ
જે વસ્તુ સીધી નજરે જોવાય છે છતાં લોકોનું મન ગૂંચવે છે—
ઉત્તાનપાદપુત્રો ઽસૌ મેઢીભૂતો ધ્રુવો દિવિ
ઉત્તાનપાદનો પુત્ર ધ્રુવ આકાશમાં અડગ ઊભો છે.
ભ્રમન્તમનુગચ્છન્તિ નક્ષત્રાણિ ચ ચક્રવત્
તારા એના ચક્કર સાથે ચક્રની જેમ ફરતા રહે છે.
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ તારા નક્ષત્રાણિ ગ્રહૈઃ સહ
સૂર્ય, ચંદ્ર, તારાઓ અને ગ્રહો પણ નક્ષત્રો સાથે ચાલે છે.
તેષાં યોગશ્ચ ભેદશ્ચ કાલશ્ચારસ્તથૈવ ચ
એમના મિલન, વિયોગ, ગતિ અને સમય પ્રમાણેના ફેરફાર—
વિષુવદ્ગ્રહવર્ણાશ્ચ દ્રુવાત્સર્વં પ્રવર્ત્તતે
વિષુવત, ગ્રહોના રંગ—આ બધું ધ્રુવથી જ થાય છે.
શુભાશુભં પ્રજાનાં ચ ધ્રુવાત્સર્વં પ્રવર્ત્તતે
પ્રજાઓ માટેના બધા શુભ અને અશુભ ફળો પણ ધ્રુવથી જ થાય છે.
તદેષ દીપ્ત કિરણઃ સ કાલગ્નિર્દિવાકરઃ
એ જ તેજસ્વી, પ્રકાશમય, સમયરૂપ અગ્નિ અને સૂર્ય છે.
સૂર્યઃ કિરમજાલેન વાયુયુક્તેન સર્વશઃ
સૂર્ય પોતાની કિરણોની જાળથી, પવન સાથે, સર્વત્ર વ્યાપી રહ્યો છે.
આદિત્યપીતં સકલં સોમઃ સંક્રમતે જલમ્
સૂર્યથી શોષાયેલું બધું જલ પછી ચંદ્રમાં જાય છે.
યત્સોમાત્સ્રવતે હ્યંબુ તદન્નેષ્વેવ તિષ્ઠતિ
ચંદ્રમાંથી જે જલ વહે છે, તે છોડોમાં જ રહે છે.
એવમુત્ક્ષિપ્યતે ચૈવ પતતે ચાસકૃજ્જલમ્
આ રીતે, જલ વારંવાર ઉપર ઉઠે છે અને ફરી નીચે પડે છે.
સંધારણાર્થં લોકાનાં માયૈષા વિશ્વનિર્મિતા
લોકોના પાલન માટે આ માયા સર્વજગતમાં રચાઈ છે.
વિશ્વેશો લોકકૃદ્દેવઃ સહસ્રાક્ષઃ પ્રજાપતિઃ
સર્વના ઈશ્વર, જગતના સર્જનહાર, હજારો આંખો ધરાવનારો દેવ, પ્રજાપતિ—
સાર્વલોકિકમંભો યત્તત્સોમાન્નભસશ્વ્યુતમ્
બધા લોકોએ જે જલ ચંદ્ર અને આકાશમાંથી મળે છે—
સૂર્યાદુષ્ણં નિસ્રવતે સોમાચ્છીતં પ્રવર્ત્તતે
સૂર્યમાંથી તાપ આવે છે, ચંદ્રથી શીતળતા મળે છે.
સોમાધારા નદી ગઙ્ગા પવિત્રા વિમલોદકા
ચંદ્રના આધારથી ગંગા નદી પવિત્ર અને નિર્મળ જળવાળી છે.
સર્વભૂતશરીરેષુ હ્યાપો હ્યનુસૃતાશ્ચ યાઃ
બધા જીવોના શરીરમાં રહેલું પાણી,
ધૂમભૂતાસ્તુ તા હ્યાપો નિષ્કામન્તીહ સર્વશઃ
એ પાણી વરાળ બનીને, કોઈ ઈચ્છા વિના, અહીંથી સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ જાય છે.
તેજોર્ઽકઃ સર્વભૂતેભ્ય આદત્તે રશ્મિભિર્જલમ્
સૂર્ય પોતાની કિરણોથી બધા જીવોમાંથી પાણી ખેંચી લે છે.
સંજીવનં ચ સસ્યાનામંભસ્તદમૃતોપમમ્
એ પાણી, અમૃત જેવું, વનસ્પતિઓને જીવંત રાખે છે.
યચ્છત્યાપો હિ મેઘેભ્યઃ ઘુક્લાશુક્લૈર્ગભસ્તિભિઃ
સૂર્ય એ પાણી તેજસ્વી અને ફીકી કિરણોથી વાદળોને આપે છે.
સર્વભૂતહિતાર્થાય વાયુમિશ્રાઃ સમન્તતઃ
બધા જીવોના કલ્યાણ માટે, પવન સાથે મળેલા એ પાણી સર્વત્ર ફેલાઈ જાય છે.
વાયવ્યં સ્તનિતં ચૈવ વૈદ્યુતં ચાગ્નિસંભવમ્
ગર્જના, પવન સાથે આવતો અવાજ અને અગ્નિમાંથી ઉત્પન્ન થતી વીજળી—
ન ભ્રશ્યન્તિ યતશ્ચાપસ્તદભં કવયો વિદુઃ
—કારણ કે એમાંથી પાણી દૂર થતું નથી, જ્ઞાની લોકો તેને જળનું નિવાસસ્થાન જાણે છે.
આગ્નેયા બ્રહ્મજાશ્ચૈવ પક્ષજાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ
અગ્નિથી ઉત્પન્ન, બ્રહ્માથી જન્મેલા અને પાંખવાળા જુદા જુદા પ્રકારના વાદળો છે.
આગ્નેયા સ્તૂષ્ણજાઃ પ્રોક્તાસ્તેષાં ધૂમપ્રવર્ત્તનમ્
અગ્નિથી ઉત્પન્ન વાદળો શાંત અવસ્થામાં જન્મે છે; તેમાં ધૂમ્ર પણ થાય છે.
મહિષાશ્ચ વારાહાશ્ચ મત્તમાતઙ્ગરૂપિણઃ
મહિષ, વરાહ અને ઉન્મત્ત હાથી જેવા રૂપ ધરાવનારા—
જીમૂતા નામ તે મેઘા હ્યેતેભ્યો જીવસંભવઃ
—આ વાદળોને જીમૂત કહે છે; એમાંથી જ જીવનો ઉદ્ભવ થાય છે.