તજાપિ સંચરન્માર્ગં સમેન વિષમેણ ચ
છતાં પણ, પોતાનાં માર્ગે એ ક્યારે સમાન તો ક્યારે અસમાન રીતે ચાલે છે.
અગસ્ત્યશ્ચરતે તેષામુપરિષ્ટાજ્જવેન તુ
અગસ્ત્ય એ બધાની ઉપર ઝડપથી ચાલે છે.
દક્ષિણે નાગવીથ્યાસ્તુ લોકાલોકસ્ય ચોત્તરે
દક્ષિણ તરફના નાગમાર્ગ પર અને લોકાલોકના ઉત્તર ભાગમાં,
પૃષ્ટે યાવત્પ્રભા સૌરી પુરસ્તાત્સંપ્રકાશતે
જ્યાં સુધી સૂર્યપ્રભા પાછળથી પ્રકાશે છે, ત્યાં સુધી એ આગળ પ્રકાશ આપે છે.
યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશકં તુચ્છ્રિતો ગિરિઃ
એ પર્વત દસ હજાર યોજન ઊંચો ઊભો છે.
નક્ષત્રચન્દ્રસૂર્યશ્ચ ગ્રહૈસ્તારાગણૈઃ સહ
તારાઓ, ચંદ્ર અને સૂર્ય, ગ્રહો અને નક્ષત્રો સાથે,
એતાવાનેવ લોકસ્તુ નિરાલોકસ્તતઃ પરમ્
આટલો જ લોક છે; એથી આગળ પ્રકાશ નથી.
લોકાલોકં તુ સંધત્તે યસ્માત્સુર્યપરિગ્રહમ્
લોકાલોક એ માટે સ્થાપિત થયો છે, કારણ કે એ સૂર્યને ઘેરીને છે.
ઉષા રાત્રિઃ સ્મૃતા વિપ્રૈર્વ્યુષ્ટિશ્ચાપિ ત્વહઃ સ્મૃતમ્
વિદ્વાનો કહે છે કે ઉષા એટલે વહેલી સવારે અને રાત્રિ એટલે રાત, જ્યારે ઉષા પછીનો સમય દિવસ કહેવાય છે.
પ્રજાપતિનિયોગેન શાપસ્ત્વેષાં દુરાત્મનામ્
પ્રજાપતિના આદેશથી આ દુષ્ટ જીવો પર શાપ લાગેલો છે.
તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ વિખ્યાતા મન્દેહા નામ રાક્ષસાઃ
મંદેહા નામના રાક્ષસો ત્રણ કરોડ જેટલા કહેવાય છે.
તાપયન્તં દુરાત્માનઃ સૂર્યમિચ્છન્તિ ખાદિતુમ્
આ દુષ્ટો સૂર્યદેવને ભયાનક રીતે દહન કરતા હોય ત્યારે તેમને ગળી જવા ઇચ્છે છે.
તતો બ્રહ્મા ચ દેવાશ્ચ બ્રાહ્મમાશ્ચૈવ સત્તમાઃ
પછી બ્રહ્મા, દેવતાઓ અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ,
ઓઙ્કારબ્રહ્મસંયુક્તં ગાયત્ર્યા ચાભિમન્ત્રિતમ્
ઓમકાર અને બ્રહ્મતત્ત્વથી ગાયત્રીને શક્તિ આપી.
તતઃ પુનર્મહાતેજા મહાબલપરાક્રમઃ
પછી ફરીથી, મહાન તેજસ્વી અને બલવાન પુરુષ,
વાલખિલ્યૈશ્ચ મુનિભિર્ધૃતાર્ચિઃ સમરીચિભિઃ
વાલખિલ્ય મુનિઓ સાથે, જે પોતાની કિરણોથી પ્રકાશિત હતા,
ત્રિંશત્કલાશ્ચાપિ ભવેન્મુહૂર્ત્તસ્તૈસ્ત્રિંશતા રાત્ર્યહની સમેતે
ત્રીસ કલાઓનો એક મુહૂર્ત થાય છે અને એવા ત્રીસ મુહૂર્તથી દિવસ-રાત પૂર્ણ થાય છે.
હ્રાસવૃદ્ધી ત્વહર્ભાગૈર્દિવસાનાં યથાક્રમાત્
દિવસોનો વધારો અને ઘટાડો, દિવસના ભાગ પ્રમાણે ક્રમશઃ થાય છે.
લેખાપ્રભૃત્યથાદિત્યે ત્રિમુહૂર્ત્તગતે તુ વૈ
જ્યારે પ્રથમ ચાંદની પછી સૂર્ય ત્રણ મુહૂર્ત પસાર કરે છે,
તસ્માત્પ્રાતસ્તનાત્કાલાત્ર્રિમુહૂર્ત્તસ્તુ સંગવઃ
એ વહેલી સવારે પછીના ત્રણ મુહૂર્તનો સમય સંગવ કહેવાય છે.
તસ્માન્મધ્યન્દિનાત્કાલાદપરાહ્ણ ઇતિ સ્મૃતઃ
એ મધ્યાહ્ન પછીનો સમય અપરાહ્ન તરીકે ઓળખાય છે.
અપરાહ્ણે વ્યતીતે તુ કાલઃ સાયાહ્ન ઉચ્યતે
જ્યારે અપરાહ્ન સમય પૂરો થાય છે, ત્યારે એ સમય સાંજ કહેવાય છે.
દશપઞ્ચમુહૂર્ત્ત વૈ હ્યહર્વૈષુવતં સ્મૃતમ્
દસમો અને પાંચમો મુહૂર્ત, એ વિશુવ زمانی દિવસ કહેવાય છે.
અહસ્તુ ગ્રસતે રાત્રિં રાત્રિશ્ચ ગ્રસતે ત્વહઃ
દિવસ રાત્રિને ગ્રહણ કરે છે અને રાત્રિ પણ દિવસને ગ્રહણ કરે છે.
અહોરાત્રે કલાશ્ચૈવ સમં સોમઃ સમશ્નુતે
દિવસ અને રાત્રિના કલાઓમાં ચંદ્રમા સમાન રીતે ભાગ લે છે.
દ્વૌચ પક્ષૌભવેન્માસો દ્વૌમાસાવર્કજાવૃતુઃ
બે પક્ષથી એક મહિનો થાય છે અને બે મહિનાથી એક ઋતુ બને છે.
નિમેષા વિદ્યુતશ્ચૈવ કાષ્ટાસ્તા દશ પઞ્ચ ચ
નિમેષ, વિદ્યુત અને કાંઠા મળી કુલ પંદર થાય છે.
સપ્તૈકા દ્વ્યધિકા ત્રિશન્માત્રા ષટત્રિંશદુત્તરા
સાત અને એક, એમાં બે ઉમેરો તો કુલ સત્તત્રીસ માત્રા થાય છે.
ચત્વારિ શત્સહસ્રાણિ શતાન્યષ્ટૌ ચ વિદ્યુતઃ
વિદ્યુત ચાર હજાર અને આઠસો થાય છે.
ચત્વાર્યેવ શતાન્યાહુર્વિદ્યુતે દ્વે ચ સંયુતે
વિદ્યુત ચારસો અને બે મળીને ગણાય છે એમ કહેવામાં આવે છે.