કુલાલચક્રમધ્યે તુ યથા મન્દં પ્રસર્પતિ
માટલ વણનારના ચાકના મધ્યમાં જેમ ધીમે ધીમે ગતિ થાય છે,
તસ્મા દ્દીર્ઘેન કાલેન ભૂમિં સ્વલ્પાનિ ગચ્છતિ
એ રીતે લાંબા સમય પછી પણ એ જમીન પર થોડું જ અંતર કાપે છે.
અહો ભવતિ તચ્ચાપિ ચરતે મન્દવિક્રમઃ
છતાં પણ, એ ધીમી ગતિથી આગળ વધે છે.
મુહૂર્તૈસ્તાવદૃક્ષાણિ નક્તં દ્વાદશભિશ્ચરન્
રાત્રિના સમયે, એ બાર મુહૂર્તમાં તારાઓમાંથી પસાર થાય છે.
મૃત્પિણ્ડ ઇવ મધ્યસ્થો ધ્રુવો ભ્રમતિ વૈ તથા
જેમ માટીના ગોળાને ચાકના મધ્યમાં ફેરવાય છે, તેમ ધ્રુવ પણ ફરતો રહે છે.
ઉભયોઃ કાષ્ઠયોર્મધ્યે ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ
બે લાકડાં વચ્ચે ચક્રો ફરતા રહે છે.
ધ્રુવસ્તથા હિ વિજ્ઞેયસ્તત્રૈવ પરીવર્ત્તતે
એ જ રીતે, ધ્રુવ પણ એ જ જગ્યાએ ફરતો રહે છે, એમ સમજવું.
દિવાનક્તં ચ સૂર્યસ્ય મન્દા શીઘ્રા ચ વૈ ગાતિઃ
દિવસે અને રાત્રે, સૂર્યની ગતિ ક્યારે ધીમી તો ક્યારે ઝડપી હોય છે.
તથૈવ ચ પુનર્નક્તં શીઘ્રા સૂર્યસ્ય વૈ ગાતિઃ
એ જ રીતે, રાત્રે ફરી સૂર્યની ગતિ ઝડપી થાય છે.
ગતિઃ સૂર્યસ્ય નક્તં ચ મન્દા ચૈવ ગતિસ્તથા
સૂર્યની ગતિ રાત્રે ધીમી થાય છે, અને એ જ રીતે આગળ વધે છે.
તજાપિ સંચરન્માર્ગં સમેન વિષમેણ ચ
છતાં પણ, પોતાનાં માર્ગે એ ક્યારે સમાન તો ક્યારે અસમાન રીતે ચાલે છે.
અગસ્ત્યશ્ચરતે તેષામુપરિષ્ટાજ્જવેન તુ
અગસ્ત્ય એ બધાની ઉપર ઝડપથી ચાલે છે.
દક્ષિણે નાગવીથ્યાસ્તુ લોકાલોકસ્ય ચોત્તરે
દક્ષિણ તરફના નાગમાર્ગ પર અને લોકાલોકના ઉત્તર ભાગમાં,
પૃષ્ટે યાવત્પ્રભા સૌરી પુરસ્તાત્સંપ્રકાશતે
જ્યાં સુધી સૂર્યપ્રભા પાછળથી પ્રકાશે છે, ત્યાં સુધી એ આગળ પ્રકાશ આપે છે.
યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશકં તુચ્છ્રિતો ગિરિઃ
એ પર્વત દસ હજાર યોજન ઊંચો ઊભો છે.
નક્ષત્રચન્દ્રસૂર્યશ્ચ ગ્રહૈસ્તારાગણૈઃ સહ
તારાઓ, ચંદ્ર અને સૂર્ય, ગ્રહો અને નક્ષત્રો સાથે,
એતાવાનેવ લોકસ્તુ નિરાલોકસ્તતઃ પરમ્
આટલો જ લોક છે; એથી આગળ પ્રકાશ નથી.
લોકાલોકં તુ સંધત્તે યસ્માત્સુર્યપરિગ્રહમ્
લોકાલોક એ માટે સ્થાપિત થયો છે, કારણ કે એ સૂર્યને ઘેરીને છે.
ઉષા રાત્રિઃ સ્મૃતા વિપ્રૈર્વ્યુષ્ટિશ્ચાપિ ત્વહઃ સ્મૃતમ્
વિદ્વાનો કહે છે કે ઉષા એટલે વહેલી સવારે અને રાત્રિ એટલે રાત, જ્યારે ઉષા પછીનો સમય દિવસ કહેવાય છે.
પ્રજાપતિનિયોગેન શાપસ્ત્વેષાં દુરાત્મનામ્
પ્રજાપતિના આદેશથી આ દુષ્ટ જીવો પર શાપ લાગેલો છે.
તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ વિખ્યાતા મન્દેહા નામ રાક્ષસાઃ
મંદેહા નામના રાક્ષસો ત્રણ કરોડ જેટલા કહેવાય છે.
તાપયન્તં દુરાત્માનઃ સૂર્યમિચ્છન્તિ ખાદિતુમ્
આ દુષ્ટો સૂર્યદેવને ભયાનક રીતે દહન કરતા હોય ત્યારે તેમને ગળી જવા ઇચ્છે છે.
તતો બ્રહ્મા ચ દેવાશ્ચ બ્રાહ્મમાશ્ચૈવ સત્તમાઃ
પછી બ્રહ્મા, દેવતાઓ અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ,
ઓઙ્કારબ્રહ્મસંયુક્તં ગાયત્ર્યા ચાભિમન્ત્રિતમ્
ઓમકાર અને બ્રહ્મતત્ત્વથી ગાયત્રીને શક્તિ આપી.
તતઃ પુનર્મહાતેજા મહાબલપરાક્રમઃ
પછી ફરીથી, મહાન તેજસ્વી અને બલવાન પુરુષ,
વાલખિલ્યૈશ્ચ મુનિભિર્ધૃતાર્ચિઃ સમરીચિભિઃ
વાલખિલ્ય મુનિઓ સાથે, જે પોતાની કિરણોથી પ્રકાશિત હતા,
ત્રિંશત્કલાશ્ચાપિ ભવેન્મુહૂર્ત્તસ્તૈસ્ત્રિંશતા રાત્ર્યહની સમેતે
ત્રીસ કલાઓનો એક મુહૂર્ત થાય છે અને એવા ત્રીસ મુહૂર્તથી દિવસ-રાત પૂર્ણ થાય છે.
હ્રાસવૃદ્ધી ત્વહર્ભાગૈર્દિવસાનાં યથાક્રમાત્
દિવસોનો વધારો અને ઘટાડો, દિવસના ભાગ પ્રમાણે ક્રમશઃ થાય છે.
લેખાપ્રભૃત્યથાદિત્યે ત્રિમુહૂર્ત્તગતે તુ વૈ
જ્યારે પ્રથમ ચાંદની પછી સૂર્ય ત્રણ મુહૂર્ત પસાર કરે છે,
તસ્માત્પ્રાતસ્તનાત્કાલાત્ર્રિમુહૂર્ત્તસ્તુ સંગવઃ
એ વહેલી સવારે પછીના ત્રણ મુહૂર્તનો સમય સંગવ કહેવાય છે.