અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ગતિમ્
હવે હું સૂર્ય અને ચંદ્રની ગતિ સમજાવીશ.
પ્રકાશૈસ્તુ પ્રભાભિસ્તૌ મણ્ડલાભ્યાં સમુચ્છ્રિતૌ
સૂર્ય અને ચંદ્ર તેમની તેજસ્વિતા અને પ્રકાશથી તેમના મંડળ સાથે ઊંચા રહે છે.
વિસ્તરાર્દ્ધે પૃથિવ્યાસ્તુ ભવેદન્યત્ર બાહ્યતઃ
પૃથ્વીનું અડધું વિસ્તાર બીજે ક્યાંક બહાર ગણાય છે.
પર્યાસ્તાત્પારિમાણ્યેન ભૂમેસ્તુલ્યં દિવં સ્મૃતમ્
આકાશનું ફેલાવવું પૃથ્વીના પરિધ જેટલું જ માનવામાં આવે છે.
અવિધાતુઃ પ્રકાશાખ્યો હ્યવનાત્સ રવિઃ સ્મૃતઃ
પ્રકાશ આપનાર તરીકે સૂર્ય ઓળખાય છે અને પૃથ્વી પરથી ઉગતો માનવામાં આવે છે.
મહિત્તત્ત્વાન્મહીશબ્દો ઽહ્યસ્મિન્વર્ષે નિપાદ્યતે
આ પ્રદેશમાં પૃથ્વીનું તત્વ દર્શાવવા માટે 'મહી' શબ્દ વપરાય છે.
મણ્ડલં ભાસ્કરસ્યાથ યોજનાનિ નિબોધત
હવે સૂર્યના મંડળમાં કેટલા યોજન છે તે જાણો.
વિસ્તારાત્ર્રિગુણશ્ચાસ્ય પરિણાહસ્તુ મણ્ડલે
તેનું વ્યાસ તેના ફેલાવટના ત્રણ ગણા છે અને મંડળનો પરિધ પણ એ પ્રમાણે માપવામાં આવે છે.
અથ પૃથિવ્યા વક્ષ્યામિ પ્રમાણં યોજનૈઃ સહ
હવે હું પૃથ્વીનું માપ અને તેના યોજન પણ કહું છું.
ઇત્યેતદિહ સંખ્યાતં પુરાણે પરિમાણતઃ
આ રીતે પુરાણમાં અહીં તેનું માપ ગણાયું છે.
અભિમાનિનોવ્યતીતા યે તુલ્યાસ્તે સાંપ્રતૈસ્ત્વિહ
જે ગર્વીલા હતા અને ગયા, તેઓ આજના જીવતાં લોકો જેટલા જ છે.
તસ્માત્તુ સાંપ્રતૈર્દેવૈર્વક્ષ્યામિ વસુધાતલમ્
એથી, હું આજના દેવતાઓ વચ્ચે પૃથ્વીનું સપાટું વર્ણવીશ.
શતાર્દ્ધકોટિવિસ્તારા પૃથિવી કૃત્સ્નશઃ સ્મૃતા
સંપૂર્ણ પૃથ્વીનું ફેલાવટ એક સોણા પચાસ કરોડ યોજન જેટલું માનવામાં આવ્યું છે.
પૃથિવ્યા હ્યર્દ્ધવિસ્તારો યોજનાગ્રાત્પ્રકીર્ત્તિતઃ
પૃથ્વીનું અડધું ફેલાવટ યોજનના છેડે ગણાય છે.
તથા શાતસહસ્રાણામેકોન નવતિઃ પુનઃ
એ જ રીતે, એક લાખ કરતાં એકાવન હજાર ઓછા યોજન ગણાય છે.
ગણિતં યોજનાગ્રાત્તુ કોટ્યસ્ત્વેકાદશ સ્મૃતાઃ
યોજનના છેડે ગણીએ તો અગિયાર કરોડ યોજન ગણાય છે.
ઇત્યેતદિહ સંશ્યાતં પૃથિવ્યન્તસ્ય મણ્ડલમ્
આ રીતે, પૃથ્વીના અંદરના મંડળનું વર્ણન અહીં થયું છે.
પર્યાસસન્નિવેશશ્ચ ભૂમેર્યાવત્તુ મણ્ડલમ્
પૃથ્વીનો વ્યવસ્થિત ફેલાવટ તેના મંડળ જેટલો વિસ્તરે છે.
સપ્તાનામપિ દ્વીપાનામેત ત્સ્થાનં પ્રકીર્તિતમ્
આ સાતેય દ્વીપોનું સ્થાન અહીં વર્ણવાયું છે.
ઉપર્યુપરિ લોકાનાં છત્રવત્પરિમણ્ડલમ્
આ બધાની ઉપર ઉપર, લોકો છત્ર જેવી ગોળાકાર રચનામાં ગોઠવાયેલા છે.
એતદણ્ડકપાલસ્ય પ્રમાણં પરિકીર્ત્તિતમ્
આ બ્રહ્માંડના આવરણનું માપ અહીં સમજાવાયું છે.
ભૂર્લોકશ્ચ ભુવર્લ્લોકસ્તૃતીયસ્સૃરિતિ સ્સ્વતઃ
ભૂર્લોક, ભુવર્લોક અને ત્રીજું સ્વર્ગલોક પોતપોતાની રીતે સ્થિર છે.
એતે સપ્ત કૃતા લોકાશ્છત્રાકારા વ્યવસ્થિતાઃ
આ સાતેય લોકો છત્રાકાર રીતે ગોઠવાયેલા છે.
દશભાગાધિકાભિશ્ચ તાભિઃ પ્રકૃતિભિર્બહિઃ
આ બધાને બહારથી દસમા ભાગ જેટલી વધુ તત્ત્વો ઘેરી રહી છે.
અસ્યાણ્ડસ્ય સમન્તાચ્ચ સન્નિવિષ્ટો ઘનોદધિઃ
આ બ્રહ્માંડને ચારે બાજુ ઘન સમુદ્ર વળગી રહ્યો છે.
ઘનોદધિઃ પરેણાથ ધાર્ય્યતે ઘનતેજસા
ઘન સમુદ્રની બહાર, તે તેજના ઘનત્વથી આધાર પામે છે.
સંમતાદ્ધનવાતેન ધાર્યમાણં પ્રતિષ્ઠિતમ્
પ્રસિદ્ધ ધનવાયુના આધારથી તે મજબૂત રીતે સ્થિર છે.
ભૂતાદિના વૃતં સર્વં ભૂતાદિર્મહતા વૃતઃ
આ બધું મૂળ તત્ત્વોથી ઘેરાયેલું છે અને મૂળ તત્વ મહત્તત્વથી આવરાયેલું છે.
પુરાણિ લોકપાલાનાં પ્રવક્ષ્યામિ યથાક્રમમ્
હવે હું લોકપાલોના પ્રાચીન નામો ક્રમશઃ કહીશ.
મેરોઃ પ્રાચ્યાં દિશિ તથા માનસસ્યૈવ મૂર્દ્ધનિ
મેરુના પૂર્વ દિશામાં અને માનસના શિખરે પણ,