પઞ્ચમે ઽસ્મિંસ્તલે જ્ઞેયં શર્કરાનિચયે સદા
આ પાંચમા તળે હંમેશા શર્કરાના ઢગલા તરીકે ઓળખાય છે.
સુપર્વણઃ પુલોમ્નશ્ચ નગરં મહિષસ્ય ચ
સુપરવન, પુલોમન તથા મહિષનું નગર.
તત્રાસ્તે સુરમાપુત્રઃ શતશીર્ષો મુદા યુતઃ
ત્યાં સુરમા નો પુત્ર, શતશીર્ષ, આનંદથી ભરેલો વસે છે.
એવં પુરસહસ્રાણિ નાગદાનવરક્ષસામ્
એ રીતે ત્યાં હજારો નાગ, દાનવ અને રાક્ષસોની નગરીઓ છે.
સપ્તમે તુ તલે જ્ઞેયં પાતાલે સર્વપશ્ચિમે
સાતમા તળે, પશ્ચિમના અંતે, પાતાળ તરીકે ઓળખાતું સ્થાન છે.
અસુરાશીવિષૈઃ પૂર્ણં સુખિતૈર્દેવશત્રુભિઃ
તે ત્યાં અસુરો અને ઝેરી સાપો, દેવોના દુશ્મન પણ સુખી રહીને વસે છે.
અનેકૈર્દિતિપુત્રાણાં સમુદીર્ણૈર્મહાપુરૈઃ
દિતિના અનેક પુત્રોથી ભરપૂર મોટી નગરીઓ ત્યાં છે.
દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ સમુદીર્ણૈર્મહાપુરૈઃ
દૈત્ય અને દાનવોની ભીડવાળી મોટી નગરીઓ પણ ત્યાં છે.
પાતાલાન્તે ચ વિપ્રેન્દ્રા વિસ્તીણ બહુયોજને
પાતાળના અંતે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, અનેક યોજન સુધી વિસ્તરેલું છે.
ધૌતશઙ્ખોદરવપુર્નીલ વાસા મહાબલઃ
તેનું શરીર ધોઈને ચમકતા શંખ જેવું છે, વસ્ત્ર નીલાં છે અને તે અત્યંત બળવાન છે.
રુક્મશૃઙ્ગાવદાતેન દીપ્તાસ્યેન વિરાજતા
તેના સોનાના શૃંગો છે, શુદ્ધ છે અને તેનું મુખ તેજસ્વી છે.
સ જિહ્વામાલયા દીપ્તો લોલજ્જ્વાલાનલાર્ચિષા
તે જીભની માળા અને લપલપતી અગ્નિની જ્વાળાથી પ્રજ્વલિત છે.
સ તુ નેત્રસહસ્રેણ દ્વિગુણેન વિરાજતા
તે હજાર આંખો અને એના બે ગણી વધુ આંખોથી તેજ પામે છે.
તસ્ય કુન્દેન્દુવર્ણસ્ય નેત્રમાલા વિરાજતે
મોગરા અને ચંદ્ર જેવી કાંતિવાળી આંખોની માળા તેને શોભે છે.
વિકરાલોચ્છ્રિતતનુર્લક્ષ્યતે શયનાસને
તેનું શરીર ઊંચું અને વિશાળ છે, તે શયન અને આસન પર દેખાય છે.
મહાનાગૈર્મહાભોગૈર્મહાવિજ્ઞૈર્મહાત્મભિઃ
મહાન સાપો, મોટાં ફણાવાળા, મહાન જ્ઞાન અને મહાન આત્માઓ તેની સાથે છે.
સ રાજા સર્વનાગાનાં શેષો ઽનન્તો મહાદ્યુતિઃ
તે સર્વ નાગોનો રાજા, શેષ, અનંત, મહાતેજસ્વી છે.
સપ્તૈવમેતે કથિતા વ્યવહાર્યા રસાતલાઃ
આ રીતે આ સાત રસાતળ લોકનું વર્ણન થયું છે.
અતઃ પરમનાલોકમગમ્યં સિદ્ધસાધુભિઃ
આ પછીનું સ્થાન અદૃશ્ય છે, સિદ્ધ અને સાધુઓ માટે પણ અપ્રાપ્ય છે.
પૃથ્વ્યંબુવ ઙ્નિવાયૂનાં નભસશ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ
પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.
અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ગતિમ્
હવે હું સૂર્ય અને ચંદ્રની ગતિ સમજાવીશ.
પ્રકાશૈસ્તુ પ્રભાભિસ્તૌ મણ્ડલાભ્યાં સમુચ્છ્રિતૌ
સૂર્ય અને ચંદ્ર તેમની તેજસ્વિતા અને પ્રકાશથી તેમના મંડળ સાથે ઊંચા રહે છે.
વિસ્તરાર્દ્ધે પૃથિવ્યાસ્તુ ભવેદન્યત્ર બાહ્યતઃ
પૃથ્વીનું અડધું વિસ્તાર બીજે ક્યાંક બહાર ગણાય છે.
પર્યાસ્તાત્પારિમાણ્યેન ભૂમેસ્તુલ્યં દિવં સ્મૃતમ્
આકાશનું ફેલાવવું પૃથ્વીના પરિધ જેટલું જ માનવામાં આવે છે.
અવિધાતુઃ પ્રકાશાખ્યો હ્યવનાત્સ રવિઃ સ્મૃતઃ
પ્રકાશ આપનાર તરીકે સૂર્ય ઓળખાય છે અને પૃથ્વી પરથી ઉગતો માનવામાં આવે છે.
મહિત્તત્ત્વાન્મહીશબ્દો ઽહ્યસ્મિન્વર્ષે નિપાદ્યતે
આ પ્રદેશમાં પૃથ્વીનું તત્વ દર્શાવવા માટે 'મહી' શબ્દ વપરાય છે.
મણ્ડલં ભાસ્કરસ્યાથ યોજનાનિ નિબોધત
હવે સૂર્યના મંડળમાં કેટલા યોજન છે તે જાણો.
વિસ્તારાત્ર્રિગુણશ્ચાસ્ય પરિણાહસ્તુ મણ્ડલે
તેનું વ્યાસ તેના ફેલાવટના ત્રણ ગણા છે અને મંડળનો પરિધ પણ એ પ્રમાણે માપવામાં આવે છે.
અથ પૃથિવ્યા વક્ષ્યામિ પ્રમાણં યોજનૈઃ સહ
હવે હું પૃથ્વીનું માપ અને તેના યોજન પણ કહું છું.
ઇત્યેતદિહ સંખ્યાતં પુરાણે પરિમાણતઃ
આ રીતે પુરાણમાં અહીં તેનું માપ ગણાયું છે.