દશોત્તરાણિ પઞ્ચૈવ હ્યઙ્ગુલાનિ શતાનિ ચ
એમાં એકસો પંદર અંગુલાની માપ છે.
દ્વિરાપ્કત્વાત્સ્મૃતા દ્વીપાઃ સર્વતશ્ચોદકાવૃતાઃ
ચારેય બાજુથી પાણીથી ઘેરાયેલા હોવાથી તેમને દ્વીપો કહેવામાં આવે છે.
અપર્વાણસ્તુ ગિરયઃ પર્વભિઃ પર્વતાઃ સ્મૃતાઃ
જે પર્વતો સૌથી ઊંચા નથી, તેમને પર્વતોમાં પર્વતશ્રેણી કહેવાય છે.
શાલ્મલિઃ શાલ્મલે દ્વીપે પૂજ્યતે સુમહાવ્રતૈઃ
શાલમલી દ્વીપ પર, મહાન વ્રત ધરાવનાર લોકો શાલમલી વૃક્ષની પૂજા કરે છે.
ક્રૈઞ્ચદ્વીપે ગિરિઃ કૈઞ્ચો મધ્યે જનપદસ્ય હ
ક્રાંચ દ્વીપમાં, કૈંચ નામનો પર્વત પ્રદેશના મધ્યમાં ઊભો છે.
ન્યગ્રોધઃ પુષ્કરદ્વીપે તત્રત્યૈઃ સ નમસ્કૃતઃ
પુષ્કર દ્વીપ પર, ત્યાંના લોકો ન્યગ્રોધ વૃક્ષનું સન્માન કરે છે.
તસ્મિન્નિ વસતિ બ્રહ્મા સાધ્યૈઃ સાર્દ્ધં પ્રજાપતિઃ
ત્યાં બ્રહ્મા, સાધ્યદેવતાઓ સાથે, સર્વજનોના સ્વામી તરીકે નિવાસ કરે છે.
સ તત્ર પૂજ્યતે ચૈવ દેવેર્દેવોતમોતમઃ
ત્યાં તેમને દેવોમાં સર્વોચ્ચ અને સર્વથી શ્રેષ્ઠ દેવ તરીકે પૂજવામાં આવે છે.
દ્વીપેષુ તેષુ સર્વેષુ પ્રજાનાં ક્રમતસ્તુ વૈ
આ બધા દ્વીપોમાં, જીવજંતુઓની પેઢી ક્રમશઃ આગળ વધે છે.
આરોગ્યયુઃપ્રમાણાભ્યાં પ્રમાણં દ્વિગુણં તતઃ
આરોગ્ય અને આયુષ્યના પ્રમાણથી, તેમનું પ્રમાણ ત્યાં બે ગણી વધારે છે.
ગોપાયતિ પ્રજાસ્તત્ર સ્વયંભૂર્જડ પણ્ડિતાઃ
ત્યાં સ્વયંભૂ, મૂર્ખ અને વિદ્વાન બંને પ્રકારના જીવોને રક્ષા કરે છે.
સ વિષ્ણોઃ સચિવો દેવઃ સ પિતા સ પિતામહઃ
તે ભગવાન વિષ્ણુના મંત્રી છે, પિતા છે અને પિતામહ પણ છે.
ષડ્રસં સુમહાવીર્યં ભુઞ્જતે તુ પ્રજાઃ સદા
પ્રજાઓ હંમેશા છ સ્વાદવાળી, અત્યંત શક્તિશાળી વસ્તુઓનો આસ્વાદ લે છે.
સ્વાદૂદકઃ સમુદ્રસ્તુ સમન્તાત્પરિવેષ્ટ્ય તમ્
મીઠાં પાણીથી ભરેલો મહાસાગર તેને ચારે બાજુથી ઘેરી રાખે છે.
કાઞ્ચની દ્વિગુણા ભૂમિઃ સર્વાહ્યેકશિલોપમા
સુવર્ણ જેવી જમીન, જે બે ગણી વિશાળ છે, આખી એક જ પથ્થર જેવી મજબૂત છે.
પ્રકાશશ્ચાપ્રકાશશ્ચ લોકાલોકઃ સ ઉચ્યતે
તેને લોકાલોક કહે છે, કારણ કે તેમાં પ્રકાશ અને અપ્રકાશ બંને છે.
યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશ તસ્યોચ્છ્રયઃ સમૃતઃ
તેની ઊંચાઈ દસ હજાર યોજન જેટલી કહેવાય છે.
આલોકો લોકવૃત્તિસ્થો નિરાલોકો હ્યલૌકિકઃ
પ્રકાશવાળો ભાગ એ છે જ્યાં બધા લોક છે; અપ્રકાશવાળો ભાગ તો લોકોથી બહાર છે.
લોકવિસ્તારમાત્રં તુ હ્યલોકઃ સર્વતો બહિઃ
અપ્રકાશવાળો પ્રદેશ લોકના વિસ્તારથી બહાર, બધે જ છે.
આલોકાત્પરતશ્ચાપિ હ્યણ્ડમા વૃત્ય તિષ્ઠતિ
પ્રકાશવાળા ભાગથી આગળ, અંડકોશ બધું ઘેરીને ઊભું છે.
ભૂર્લોકો ઽથ ભુવર્લ્લોકઃ સ્વર્લોકો ઽથ મહસ્તથા
પછી ભૂર્લોક, ભુવર્લોક, સ્વર્લોક અને મહર્લોક આવે છે.
એતાવાનેવ વિજ્ઞેયો લોકાન્તશ્ચૈવ યઃ પરઃ
આટલો વિસ્તાર અને લોકનો અંત જ્યાં થાય છે, એ સમજવો જોઈએ.
આદિતઃ શુક્લપક્ષસ્ય વપુશ્ચાણ્ડસ્ય તદ્વિધમ્
શુક્લપક્ષની શરૂઆતથી અંડકોશનું સ્વરૂપ આવું જ છે.
તિર્યગૂર્ધ્વમધો વાપિ કારણસ્યાવ્યયાત્મનઃ
આ અંડકોશ આડેથી, ઉપરથી કે નીચેથી પણ, અવિનાશી કારણરૂપ છે.
દશાધિક્યેન ચાન્યોન્યં ધારયન્તિ પરસ્પરમ્
દરેક એક બીજાને દસ-દસ વધીને આધાર આપે છે.
અણ્ડસ્યાસ્ય સમન્તાત્તુ સન્નિવિષ્ટો ઘનોદધિઃ
આ અંડકોશને ચારે બાજુ ઘન મહાસાગર આવેલો છે.
બાહ્યતો ઘનતો યસ્ય તિર્યગૂર્દ્ધ્વં તુ મણ્ડલમ્
બહારથી, તેની ઘનતા અને ગોળાઈ આડેથી અને ઉપર સુધી ફેલાયેલી છે.
અયોગુડનિભો વાહ્નઃ સમન્તા ન્મણ્ડલાકૃતિઃ
આગનો પ્રદેશ ચારે બાજુથી લોખંડના ગોળા જેવો દેખાય છે.
ઘનવાતં તથાકાશો દધાનઃ ખલુ તિષ્ઠતિ
ઘન પવન અને આકાશને ધારણ કરીને તે મજબૂતીથી ઊભું છે.
મહાશ્ચ સો ઽપ્યનન્તેન હ્યવ્યક્તેન તુ ધાર્યતે
એ મહાન પણ અનંત અને અવ્યક્ત દ્વારા જ સંભાળવામાં આવે છે.