આનુપૂર્વ્યાદ્વિધિઃ કૃત્સ્નઃ પુષ્કરસ્ય પ્રકીર્ત્તિતઃ
આ રીતે પુષ્કરનું સમગ્ર વર્ણન ક્રમશઃ કરવામાં આવ્યું છે.
વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પુષ્કરસ્ય સમેન તુ
પુષ્કર જેટલું જ વિસ્તાર અને ગોળાઈમાં,
દ્વીપસ્યાનન્તરો યસ્તુ સામુદ્રસ્તત્સમસ્તુ સઃ
તે દ્વીપ પછીનું પ્રદેશ સામુદ્ર કહેવાય છે અને તે પણ એટલું જ વિશાળ છે.
અપાં ચૈવ સમુદ્રેકાત્સામુદ્ર ઇતિ સંજ્ઞિતઃ
પાણીથી ભરેલું હોવાથી તેને સામુદ્ર નામ મળ્યું છે.
તસ્માદ્વર્ષમિતિ પ્રોક્તં પ્રજાનાં સુખદં યતઃ
આથી તેને 'વરસાદ' કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે જીવજંતુઓને આનંદ આપે છે.
રતિપ્રબધનાત્મિદ્ધં વર્ષં તત્તેષુ તેન વૈ
વરસાદ આનંદ અને વૃદ્ધિથી પ્રેરિત થઈને એમના વચ્ચે ઊભો થાય છે.
પ્રક્ષીયમાણે બહુલે ક્ષીયતે ઽસ્તમિતે ખગે
જ્યારે વરસાદ ઘણો ઓછો થાય છે, ત્યારે તે પક્ષી ડૂબે તેમ ધીમે ધીમે ઘટી જાય છે.
તથોપક્ષીયમાણે ઽપિ સ્વાત્મન્યેવાવકૃષ્યતે
એ જ રીતે, જ્યારે વરસાદ ઘટે છે, ત્યારે તે પોતાની જ સ્વભાવમાં પાછો ખેંચાઈ જાય છે.
મહોદધિગતં તોયં સ્વત ઉદ્રિચ્યતે તથા
મહાસાગરમાં રહેલું પાણી પણ પોતે જ ઉપર ઉઠે છે.
ઉદયાસ્તમયે ત્વિન્દૌ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ
સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત સમયે, શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષમાં.
દશોત્તરાણિ પઞ્ચૈવ હ્યઙ્ગુલાનિ શતાનિ ચ
એમાં એકસો પંદર અંગુલાની માપ છે.
દ્વિરાપ્કત્વાત્સ્મૃતા દ્વીપાઃ સર્વતશ્ચોદકાવૃતાઃ
ચારેય બાજુથી પાણીથી ઘેરાયેલા હોવાથી તેમને દ્વીપો કહેવામાં આવે છે.
અપર્વાણસ્તુ ગિરયઃ પર્વભિઃ પર્વતાઃ સ્મૃતાઃ
જે પર્વતો સૌથી ઊંચા નથી, તેમને પર્વતોમાં પર્વતશ્રેણી કહેવાય છે.
શાલ્મલિઃ શાલ્મલે દ્વીપે પૂજ્યતે સુમહાવ્રતૈઃ
શાલમલી દ્વીપ પર, મહાન વ્રત ધરાવનાર લોકો શાલમલી વૃક્ષની પૂજા કરે છે.
ક્રૈઞ્ચદ્વીપે ગિરિઃ કૈઞ્ચો મધ્યે જનપદસ્ય હ
ક્રાંચ દ્વીપમાં, કૈંચ નામનો પર્વત પ્રદેશના મધ્યમાં ઊભો છે.
ન્યગ્રોધઃ પુષ્કરદ્વીપે તત્રત્યૈઃ સ નમસ્કૃતઃ
પુષ્કર દ્વીપ પર, ત્યાંના લોકો ન્યગ્રોધ વૃક્ષનું સન્માન કરે છે.
તસ્મિન્નિ વસતિ બ્રહ્મા સાધ્યૈઃ સાર્દ્ધં પ્રજાપતિઃ
ત્યાં બ્રહ્મા, સાધ્યદેવતાઓ સાથે, સર્વજનોના સ્વામી તરીકે નિવાસ કરે છે.
સ તત્ર પૂજ્યતે ચૈવ દેવેર્દેવોતમોતમઃ
ત્યાં તેમને દેવોમાં સર્વોચ્ચ અને સર્વથી શ્રેષ્ઠ દેવ તરીકે પૂજવામાં આવે છે.
દ્વીપેષુ તેષુ સર્વેષુ પ્રજાનાં ક્રમતસ્તુ વૈ
આ બધા દ્વીપોમાં, જીવજંતુઓની પેઢી ક્રમશઃ આગળ વધે છે.
આરોગ્યયુઃપ્રમાણાભ્યાં પ્રમાણં દ્વિગુણં તતઃ
આરોગ્ય અને આયુષ્યના પ્રમાણથી, તેમનું પ્રમાણ ત્યાં બે ગણી વધારે છે.
ગોપાયતિ પ્રજાસ્તત્ર સ્વયંભૂર્જડ પણ્ડિતાઃ
ત્યાં સ્વયંભૂ, મૂર્ખ અને વિદ્વાન બંને પ્રકારના જીવોને રક્ષા કરે છે.
સ વિષ્ણોઃ સચિવો દેવઃ સ પિતા સ પિતામહઃ
તે ભગવાન વિષ્ણુના મંત્રી છે, પિતા છે અને પિતામહ પણ છે.
ષડ્રસં સુમહાવીર્યં ભુઞ્જતે તુ પ્રજાઃ સદા
પ્રજાઓ હંમેશા છ સ્વાદવાળી, અત્યંત શક્તિશાળી વસ્તુઓનો આસ્વાદ લે છે.
સ્વાદૂદકઃ સમુદ્રસ્તુ સમન્તાત્પરિવેષ્ટ્ય તમ્
મીઠાં પાણીથી ભરેલો મહાસાગર તેને ચારે બાજુથી ઘેરી રાખે છે.
કાઞ્ચની દ્વિગુણા ભૂમિઃ સર્વાહ્યેકશિલોપમા
સુવર્ણ જેવી જમીન, જે બે ગણી વિશાળ છે, આખી એક જ પથ્થર જેવી મજબૂત છે.
પ્રકાશશ્ચાપ્રકાશશ્ચ લોકાલોકઃ સ ઉચ્યતે
તેને લોકાલોક કહે છે, કારણ કે તેમાં પ્રકાશ અને અપ્રકાશ બંને છે.
યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશ તસ્યોચ્છ્રયઃ સમૃતઃ
તેની ઊંચાઈ દસ હજાર યોજન જેટલી કહેવાય છે.
આલોકો લોકવૃત્તિસ્થો નિરાલોકો હ્યલૌકિકઃ
પ્રકાશવાળો ભાગ એ છે જ્યાં બધા લોક છે; અપ્રકાશવાળો ભાગ તો લોકોથી બહાર છે.
લોકવિસ્તારમાત્રં તુ હ્યલોકઃ સર્વતો બહિઃ
અપ્રકાશવાળો પ્રદેશ લોકના વિસ્તારથી બહાર, બધે જ છે.
આલોકાત્પરતશ્ચાપિ હ્યણ્ડમા વૃત્ય તિષ્ઠતિ
પ્રકાશવાળા ભાગથી આગળ, અંડકોશ બધું ઘેરીને ઊભું છે.