પુષ્કરદ્વીપવિસ્તારાદ્વિસ્તીર્ણો ઽસૌ સમન્તતઃ
તે ચારે બાજુ પુષ્કરદ્વીપ જેટલું જ પહોળું છે.
અભિતો માનસસ્યાથ પર્વતસ્ય તુ મણ્ડલે
અને માનસ પર્વતના ગોળ ચક્રની આસપાસ,
ત્સ્યૈવાભ્યન્તરેણાપિ ધાતકીખણ્ડમુચ્યતે
તેના અંદર પણ ધાતકી ખંડ કહેવાય છે.
અરોગાઃ સુખબાહુલ્યા માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ
ત્યાંના લોકો રોગરહિત, સુખથી ભરપૂર અને માનસી સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થયેલા છે.
અધમોત્તમા ન તેષ્વસ્તિ તુલ્યાસ્તે રૂપશીલતઃ
ત્યાં કોઈ ઊંચા કે નીચા નથી; સૌ રૂપ અને સ્વભાવમાં સમાન છે.
નિગ્રહો ન ચ દણ્ડો ઽસ્તિ ન લોભો ન પરિગ્રહઃ
ત્યાં દંડ કે શાસ્તિ નથી, લોભ કે સંપત્તિ મેળવવાનો ભાવ પણ નથી.
વર્ણાશ્રમૌ વા વાર્તા વા પાશુપાલ્યં વણિક્પથઃ
ત્યાં વર્ણાશ્રમ, ખેતી, પશુપાલન કે વેપાર-ધંધા નથી.
વર્ષદ્વયે સર્વમેતત્પુષ્કરસ્ય ન વિદ્યતે
પુષ્કરના એ બંને પ્રદેશોમાં આ બધું નથી.
ઉદ્ભિદાન્યુદકાન્યત્ર ગિરિપ્રસ્રવણાનિ ચ
ત્યાં સ્વયં ઉગેલા વનસ્પતિ, પાણી અને પર્વતના ઝરણાં છે.
સર્વર્ત્તુસુસુખસ્તત્ર જરાક્રમવિવર્જિતઃ
દરેક ઋતુમાં ત્યાં સુખ જ સુખ છે, અને વૃદ્ધાવસ્થા કદી આવતી નથી.
આનુપૂર્વ્યાદ્વિધિઃ કૃત્સ્નઃ પુષ્કરસ્ય પ્રકીર્ત્તિતઃ
આ રીતે પુષ્કરનું સમગ્ર વર્ણન ક્રમશઃ કરવામાં આવ્યું છે.
વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પુષ્કરસ્ય સમેન તુ
પુષ્કર જેટલું જ વિસ્તાર અને ગોળાઈમાં,
દ્વીપસ્યાનન્તરો યસ્તુ સામુદ્રસ્તત્સમસ્તુ સઃ
તે દ્વીપ પછીનું પ્રદેશ સામુદ્ર કહેવાય છે અને તે પણ એટલું જ વિશાળ છે.
અપાં ચૈવ સમુદ્રેકાત્સામુદ્ર ઇતિ સંજ્ઞિતઃ
પાણીથી ભરેલું હોવાથી તેને સામુદ્ર નામ મળ્યું છે.
તસ્માદ્વર્ષમિતિ પ્રોક્તં પ્રજાનાં સુખદં યતઃ
આથી તેને 'વરસાદ' કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે જીવજંતુઓને આનંદ આપે છે.
રતિપ્રબધનાત્મિદ્ધં વર્ષં તત્તેષુ તેન વૈ
વરસાદ આનંદ અને વૃદ્ધિથી પ્રેરિત થઈને એમના વચ્ચે ઊભો થાય છે.
પ્રક્ષીયમાણે બહુલે ક્ષીયતે ઽસ્તમિતે ખગે
જ્યારે વરસાદ ઘણો ઓછો થાય છે, ત્યારે તે પક્ષી ડૂબે તેમ ધીમે ધીમે ઘટી જાય છે.
તથોપક્ષીયમાણે ઽપિ સ્વાત્મન્યેવાવકૃષ્યતે
એ જ રીતે, જ્યારે વરસાદ ઘટે છે, ત્યારે તે પોતાની જ સ્વભાવમાં પાછો ખેંચાઈ જાય છે.
મહોદધિગતં તોયં સ્વત ઉદ્રિચ્યતે તથા
મહાસાગરમાં રહેલું પાણી પણ પોતે જ ઉપર ઉઠે છે.
ઉદયાસ્તમયે ત્વિન્દૌ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ
સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત સમયે, શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષમાં.
દશોત્તરાણિ પઞ્ચૈવ હ્યઙ્ગુલાનિ શતાનિ ચ
એમાં એકસો પંદર અંગુલાની માપ છે.
દ્વિરાપ્કત્વાત્સ્મૃતા દ્વીપાઃ સર્વતશ્ચોદકાવૃતાઃ
ચારેય બાજુથી પાણીથી ઘેરાયેલા હોવાથી તેમને દ્વીપો કહેવામાં આવે છે.
અપર્વાણસ્તુ ગિરયઃ પર્વભિઃ પર્વતાઃ સ્મૃતાઃ
જે પર્વતો સૌથી ઊંચા નથી, તેમને પર્વતોમાં પર્વતશ્રેણી કહેવાય છે.
શાલ્મલિઃ શાલ્મલે દ્વીપે પૂજ્યતે સુમહાવ્રતૈઃ
શાલમલી દ્વીપ પર, મહાન વ્રત ધરાવનાર લોકો શાલમલી વૃક્ષની પૂજા કરે છે.
ક્રૈઞ્ચદ્વીપે ગિરિઃ કૈઞ્ચો મધ્યે જનપદસ્ય હ
ક્રાંચ દ્વીપમાં, કૈંચ નામનો પર્વત પ્રદેશના મધ્યમાં ઊભો છે.
ન્યગ્રોધઃ પુષ્કરદ્વીપે તત્રત્યૈઃ સ નમસ્કૃતઃ
પુષ્કર દ્વીપ પર, ત્યાંના લોકો ન્યગ્રોધ વૃક્ષનું સન્માન કરે છે.
તસ્મિન્નિ વસતિ બ્રહ્મા સાધ્યૈઃ સાર્દ્ધં પ્રજાપતિઃ
ત્યાં બ્રહ્મા, સાધ્યદેવતાઓ સાથે, સર્વજનોના સ્વામી તરીકે નિવાસ કરે છે.
સ તત્ર પૂજ્યતે ચૈવ દેવેર્દેવોતમોતમઃ
ત્યાં તેમને દેવોમાં સર્વોચ્ચ અને સર્વથી શ્રેષ્ઠ દેવ તરીકે પૂજવામાં આવે છે.
દ્વીપેષુ તેષુ સર્વેષુ પ્રજાનાં ક્રમતસ્તુ વૈ
આ બધા દ્વીપોમાં, જીવજંતુઓની પેઢી ક્રમશઃ આગળ વધે છે.
આરોગ્યયુઃપ્રમાણાભ્યાં પ્રમાણં દ્વિગુણં તતઃ
આરોગ્ય અને આયુષ્યના પ્રમાણથી, તેમનું પ્રમાણ ત્યાં બે ગણી વધારે છે.