વિપર્યયો ન તેષ્વસ્તિ કાલાત્સ્વાભાવિકં પરમ્
તેમને માટે સમયજ નિસર્ગથી જે થાય તે સિવાય બીજું કોઈ વિપરીત નથી.
સ્વધર્મેણૈવ ધર્મ જ્ઞાસ્તે રક્ષન્તિ પરસ્પરમ્
તેઓ પોતપોતાના ધર્મના જ્ઞાનથી એકબીજાની રક્ષા કરે છે.
એતાવદેવ શ્રોતવ્યં શાકદ્વીપનિવાસિનામ્
શાકદ્વીપના નિવાસીઓ વિશે એટલું જ સાંભળવું યોગ્ય છે.
પુષ્કરેણ તુ દ્વીપેન વૃતઃ ક્ષીરોદકો બહિઃ
પુષ્કર નામના દ્વીપથી ઘેરાયેલું છે અને બહાર દુધનું સમુદ્ર છે.
પુષ્કરે પર્વતઃ શ્રીમાનેક એવ મહાશિલઃ
પુષ્કર દ્વીપમાં એક જ મહાન અને સુંદર પર્વત છે, જે મોટાં પથ્થરોનો બનેલો છે.
દ્વીપસ્ય તસ્ય પૂર્વર્દ્ધે ચિત્રસાનુઃ સ્થિતો મહાન્
એ દ્વીપના પૂર્વ ભાગમાં ચિત્રસાનુ નામનો મહાન પર્વત ઊભો છે.
ઉર્દ્ધં ચૈવ ચતુસ્ત્રિંશત્સહસ્રાણિ મહીતલાત્
પૃથ્વીથી ચોત્રીસ હજાર યોજન ઉપર,
સ્થિતો વેલાસમીપે તુ નવચન્દ્ર ઇવોદિતઃ
તે કિનારે, નવ ચાંદની જેમ ઉગેલું છે.
તાવદેવ ચ વિસ્તીર્ણઃ સર્વતઃ પરિમણ્ડલઃ
તે સર્વ દિશામાં સમાનપણે ફેલાયેલું છે અને આખું ગોળ છે.
એક એવ મહાસારઃ સન્નિવેશો દ્વિધા કૃતઃ
એક જ વિશાળ વિસ્તાર છે, પણ બે ભાગમાં વહેંચાયેલો છે.
પુષ્કરદ્વીપવિસ્તારાદ્વિસ્તીર્ણો ઽસૌ સમન્તતઃ
તે ચારે બાજુ પુષ્કરદ્વીપ જેટલું જ પહોળું છે.
અભિતો માનસસ્યાથ પર્વતસ્ય તુ મણ્ડલે
અને માનસ પર્વતના ગોળ ચક્રની આસપાસ,
ત્સ્યૈવાભ્યન્તરેણાપિ ધાતકીખણ્ડમુચ્યતે
તેના અંદર પણ ધાતકી ખંડ કહેવાય છે.
અરોગાઃ સુખબાહુલ્યા માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ
ત્યાંના લોકો રોગરહિત, સુખથી ભરપૂર અને માનસી સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થયેલા છે.
અધમોત્તમા ન તેષ્વસ્તિ તુલ્યાસ્તે રૂપશીલતઃ
ત્યાં કોઈ ઊંચા કે નીચા નથી; સૌ રૂપ અને સ્વભાવમાં સમાન છે.
નિગ્રહો ન ચ દણ્ડો ઽસ્તિ ન લોભો ન પરિગ્રહઃ
ત્યાં દંડ કે શાસ્તિ નથી, લોભ કે સંપત્તિ મેળવવાનો ભાવ પણ નથી.
વર્ણાશ્રમૌ વા વાર્તા વા પાશુપાલ્યં વણિક્પથઃ
ત્યાં વર્ણાશ્રમ, ખેતી, પશુપાલન કે વેપાર-ધંધા નથી.
વર્ષદ્વયે સર્વમેતત્પુષ્કરસ્ય ન વિદ્યતે
પુષ્કરના એ બંને પ્રદેશોમાં આ બધું નથી.
ઉદ્ભિદાન્યુદકાન્યત્ર ગિરિપ્રસ્રવણાનિ ચ
ત્યાં સ્વયં ઉગેલા વનસ્પતિ, પાણી અને પર્વતના ઝરણાં છે.
સર્વર્ત્તુસુસુખસ્તત્ર જરાક્રમવિવર્જિતઃ
દરેક ઋતુમાં ત્યાં સુખ જ સુખ છે, અને વૃદ્ધાવસ્થા કદી આવતી નથી.
આનુપૂર્વ્યાદ્વિધિઃ કૃત્સ્નઃ પુષ્કરસ્ય પ્રકીર્ત્તિતઃ
આ રીતે પુષ્કરનું સમગ્ર વર્ણન ક્રમશઃ કરવામાં આવ્યું છે.
વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પુષ્કરસ્ય સમેન તુ
પુષ્કર જેટલું જ વિસ્તાર અને ગોળાઈમાં,
દ્વીપસ્યાનન્તરો યસ્તુ સામુદ્રસ્તત્સમસ્તુ સઃ
તે દ્વીપ પછીનું પ્રદેશ સામુદ્ર કહેવાય છે અને તે પણ એટલું જ વિશાળ છે.
અપાં ચૈવ સમુદ્રેકાત્સામુદ્ર ઇતિ સંજ્ઞિતઃ
પાણીથી ભરેલું હોવાથી તેને સામુદ્ર નામ મળ્યું છે.
તસ્માદ્વર્ષમિતિ પ્રોક્તં પ્રજાનાં સુખદં યતઃ
આથી તેને 'વરસાદ' કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે જીવજંતુઓને આનંદ આપે છે.
રતિપ્રબધનાત્મિદ્ધં વર્ષં તત્તેષુ તેન વૈ
વરસાદ આનંદ અને વૃદ્ધિથી પ્રેરિત થઈને એમના વચ્ચે ઊભો થાય છે.
પ્રક્ષીયમાણે બહુલે ક્ષીયતે ઽસ્તમિતે ખગે
જ્યારે વરસાદ ઘણો ઓછો થાય છે, ત્યારે તે પક્ષી ડૂબે તેમ ધીમે ધીમે ઘટી જાય છે.
તથોપક્ષીયમાણે ઽપિ સ્વાત્મન્યેવાવકૃષ્યતે
એ જ રીતે, જ્યારે વરસાદ ઘટે છે, ત્યારે તે પોતાની જ સ્વભાવમાં પાછો ખેંચાઈ જાય છે.
મહોદધિગતં તોયં સ્વત ઉદ્રિચ્યતે તથા
મહાસાગરમાં રહેલું પાણી પણ પોતે જ ઉપર ઉઠે છે.
ઉદયાસ્તમયે ત્વિન્દૌ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ
સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત સમયે, શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષમાં.