વર્ષં તદ્ભારતં નામ યત્રેયં ભારતી પ્રજા
એ દેશને ભારત કહે છે, જ્યાં આ ભારતીય પ્રજા વસે છે.
નિરુક્તવચનાચ્ચૈવં વર્ષં તદ્ભારતં સ્મૃતમ્
શબ્દના અર્થથી એ દેશને ભારત તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ન ખલ્વન્યત્ર મર્ત્યાનાં ભૂમૌ કર્મ વિધીયતે
પૃથ્વી પર બીજે ક્યાંય મરણશીલ લોકો માટે કર્મ નિર્ધારિત નથી.
સમુદ્રાતરિતા જ્ઞેયાસ્તે ત્વગમ્યાઃ પરસ્પરમ્
જે સ્થાનો દરિયાથી અલગ છે, તે એકબીજાથી અપ્રાપ્ય ગણાય છે.
નાગદ્વીપસ્તથા સૌમ્યો ગાન્ધર્વસ્ત્વથ વારુણઃ
નાગદ્વીપ, સૌમ્ય, ગાંધર્વ અને વારુણ—આ નામે ઓળખાય છે.
યોજનાનાં સહસ્રે તુ દ્વીપો ઽયં દક્ષિણોત્તરાત્
આ દ્વીપ દક્ષિણથી ઉત્તર સુધી હજાર યોજન લંબાઈ ધરાવે છે.
તિર્યગુત્તરવિસ્તીર્મઃ સહસ્રાણિ નવૈવ તુ
પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી તેની પહોળાઈ નવ હજાર યોજન છે.
પૂર્વે કિરાતા હ્યસ્યાન્તે પશ્ચિમે યવનાઃ સ્મૃતાઃ
પૂર્વે કિરાતો છે અને પશ્ચિમે યવનો વસે છે.
ઇજ્યાયુધવણિજ્યાભિર્વર્ત્તયન્તો વ્યવસ્થિતાઃ
પૂજા, યુદ્ધ અને વેપાર જેવા કાર્યોમાં લાગી રહેલા લોકો પોતાના ધંધામાં સ્થિર રહે છે.
ધર્માર્થકામસંયુક્તો વર્ણાનાં તુ સ્વકર્મસુ
ધર્મ, સંપત્તિ અને ઇચ્છા સાથે જોડાઈ, દરેક વર્ણના લોકો પોતપોતાના કર્તવ્ય અનુસાર વર્તે છે.
ઇહ સ્વર્ગાપવર્ગાર્થં પ્રવૃત્તિર્યેષુ માનુષી
અહીં માનવીઓના બધા પ્રયત્નો સ્વર્ગ અને મુક્તિ માટે થાય છે.
કૃત્સ્નં જયતિ યો હ્યેનં સમ્રાડિત્યભિધીયતે
જે બધાને જીતે છે, તેને સમ્રાટ કહેવાય છે.
સ્વરાડસૌ સ્મૃતો લૌકઃ પુનર્વક્ષ્યામિ વિસ્તરાત્
જે પોતાનું રાજ્ય સંભાળે છે, તેને સ્વરાજ્યવાળા કહેવાય છે; આ વિષયને હું આગળ વિગતે સમજાવીશ.
મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાનૃક્ષપર્વતઃ
મહેન્દ્ર, મલય, સહ્ય, શુક્તિમાન અને ઋક્ષા એ બધા પર્વતો છે.
તેષાં સહસ્રશ્ચાન્યે પર્વ તાસ્તુ સમીપગાઃ
આમાં હજારો બીજા પર્વતો છે અને નજીકના પર્વતો પણ છે.
સંદરઃ પર્વતશ્રેષ્ઠો વૈહારો દુર્દુરસ્તથા
સંદર પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ છે, તેમજ વૈહાર અને દુર્દુર પણ છે.
વાતન્ધમો નાગગિરિસ્તથા પાણ્ડુરપર્વતઃ
વાતંધમ, નાગગિરિ અને પાંડુર પર્વત પણ છે.
પુષ્પગિર્યુજ્જયન્તૌ ચ શૈલો રૈવતકસ્તથા
પુષ્પગિરિ, ઉજ્જયંત અને રૈવતક પર્વત પણ છે.
અન્યે તેભ્યો ઽપરિજ્ઞાતા હ્રસ્વાઃ સ્વલપોપજી વિનઃ
આમાંથી કેટલાક અજાણ્યા પર્વતો નાના છે અને ઓછા જીવને આધાર આપે છે.
પીયન્તે યૈરિમા નદ્યો ગઙ્ગા સિંધુ સરસ્વતી
જેમાંથી ગંગા, સિંધુ અને સરસ્વતી જેવી નદીઓ પીવામાં આવે છે.
ઇરાવતી વિતસ્તા ચ વિપાશા દેવિકા કુહૂઃ
ઇરાવતી, વિતસ્થા, વિપાશા, દેવિકા અને કુહૂ છે.
કૌશકી ત્રિદિવા ચૈવ નિષ્ઠીવી ગેડકી તથા
કૌશકી, ત્રિદિવા, નિષ્ઠીવી અને ગેડકી પણ છે.
વેદસ્મૃતિર્વેદવતી વૃત્રઘ્ની સિંધુ રેવ ચ
વેદ, સ્મૃતિ, વેદવતી, વૃત્રઘ્ની, સિંધુ અને રેવા છે.
પાશા ચર્મણ્વતીનૂપા વિદિશા વેત્રવત્યપિ
પાશા, ચર્મણ્વતી, નૂપા, વિદિશા અને વેત્રવતી પણ છે.
શોણો મહાનદશ્ચૈવ નર્મ્મદા સુરસા ક્રિયા
શોણ, મહાનદ, નર્મદા, સુરસા અને ક્રિયા છે.
તમસા પિપ્પલા શ્યેના કરમોદા પિશાચિકા
તમસા, પિપ્પલા, શ્યેના, કરમોદા અને પિશાચિકા છે.
સનેરુજા શુક્તિમતી મઙ્કુતી ત્રિદિવા ક્રતુઃ
સનેરુ, શુક્તિમતી, મંકુતી, ત્રિદિવા અને ક્રતુ.
તાપી પયોષ્ણી નિર્વિન્ધ્યા સૃપા ચ નિષધા નદી
તાપી, પયોષ્ણી, નિર્વિંધ્યા, સૃપા અને નિષધા નદી.
તોયા ચૈવ મહાગૌરી દુર્ગા વાન્નશિલા તથા
તોયા, મહાગૌરી, દુર્ગા અને વન્નશિલા.
ગોદાવરી ભીમરથી કૃષ્ણવેણાથ બઞ્જુલા
ગોદાવરી, ભીમરથી, કૃષ્ણવેણા અને બંજુલા.