સૂર્યયોનિર્નિમેષાદિઃ સંખ્યાચક્ષુઃ સ ઉચ્યતે
સૂર્યને જન્મદાતા, ક્ષણોનો માપનાર, સંખ્યાનો ગણનાર અને આંખ કહેવાય છે.
સંવત્સરઃ સતત્ત્વશ્ચ નામ ચાસ્ય કલાત્મકઃ
વર્ષ એ તેનું સાચું સ્વરૂપ છે અને તેનું નામ સમયના ભાગોથી બનેલું છે.
પઞ્ચધા પ્રવિભક્તાં તુ કાલાવસ્થાં નિબોધત
હવે સમયની પાંચ પ્રકારની સ્થિતિને સમજો.
સંવત્સરસ્તુ પ્રથમો દ્વિતીયઃ પરિવત્સરઃ
વર્ષ પહેલું છે, પરિવત્સર બીજું છે,
પઞ્ચમો વત્સરસ્તેષાં કાલઃસ યુગસજ્ઞિતઃ
પાંચમું વત્સર કહેવાય છે; એ સમય યુગ તરીકે ઓળખાય છે.
ક્રતુરગ્નિસ્તુ યઃ પ્રોક્તઃ સ તુ સંવત્સરો મતઃ
ક્રતુ નામનો યજ્ઞાગ્નિ વર્ષ માનવામાં આવે છે.
શુક્લકૃષ્ણગતિશ્ચાપિ અપાં સારમયઃ ખગઃ
શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષોની ગતિ, અને પાણીના તત્વથી બનેલો પક્ષી,
યશ્ચાયં પવતે લોકાંસ્તનુભિઃ સપ્તસપ્તભિઃ
અને જે પોતાના સાત-સાત રૂપોથી સમગ્ર લોકોમાં વ્યાપે છે,
અહઙ્કારાદુદગ્રુદ્રઃ સંભૂતો બ્રહ્મણાસ્તુ યઃ
અહંકારમાંથી ઉગ્ર રુદ્ર જન્મ્યા, જેમને બ્રહ્માએ ઉત્પન્ન કર્યા.
સતત્ત્વં તસ્ય વક્ષ્યમિ કીર્ત્યમાનં નિબોધત
હવે હું તમને તેમના સાચા સ્વરૂપનું વર્ણન કરીશ, જેમનું ગાન થાય છે; ધ્યાનથી સાંભળો.
ઋક્સામયજુષાં યોનિઃ પઞ્ચાનાં પતિરીશ્વરઃ
ઋગ્વેદ, સામવેદ અને યજુર્વેદના મૂળરૂપ, પાંચોના સ્વામી અને સર્વશક્તિમાન ઈશ્વર એ છે.
પ્રોક્તઃ સંવત્સરશ્ચેતિ સૂર્ય ચોનિર્મનીષિભિઃ
મહાન ઋષિઓએ તેમને વર્ષ અને સૂર્ય તરીકે ઓળખાવ્યા છે.
ગ્રહનક્ષત્રશીતોષ્ણવર્ષાયુઃ કર્મણાં તથા
તેઓ ગ્રહો, તારાઓ, ઠંડી-ઉષ્ણતા, વરસાદ, આયુષ્ય અને સર્વ કર્મોનું નિયમન કરે છે.
વૈકારિકઃ પ્રસન્નાત્મા બ્રહ્મપુત્રઃ પ્રજાપતિઃ
તેઓ મનથી સર્જાયેલા, પ્રસન્ન સ્વભાવવાળા, બ્રહ્માના પુત્ર અને સર્વ પ્રજાના સ્વામી છે.
આદિત્યઃ સવિતા ભાનુર્જીવનો બ્રહ્મસત્કૃતઃ
તેઓ આદિત્ય, સવિતા, ભાનુ, સર્વ જીવને જીવન આપનાર અને બ્રહ્મા દ્વારા પૂજનીય છે.
તારાભિમાની વિજ્ઞેયો દ્વિતીયઃ પરિવત્સરઃ
તેઓ તારાઓના અધિપતિ અને બીજાં પરિવત્સર તરીકે ઓળખાય છે.
આજીવઃ સર્વભૂતાનાં યોગક્ષેમકૃદીશ્વરઃ
તેઓ સર્વ જીવોના જીવનદાતા અને સર્વનું કલ્યાણ-રક્ષણ કરનાર ઈશ્વર છે.
તિથીનાં પર્વસંધીનાં પૂર્ણિમાદર્શયોરપિ
તેઓ તિથિઓ, પર્વ-સંધી અને પૂર્ણિમા-અમાવાસ્યાના પણ સ્વામી છે.
તસ્માત્સ પિતૃમાન્સોમઃ સ્મૃત ઇઙ્વત્સરાત્મકઃ
આથી સોમને પિતૃરૂપ અને વર્ષના સ્વરૂપમાં સ્મરણ કરવામાં આવે છે.
કર્મભિઃ પ્રાણિનાં લોકે સર્વચેષ્ટાપ્રવર્તકઃ
તેઓ કર્મ દ્વારા જગતમાં સર્વ જીવોની સર્વ ચળવળ શરૂ કરાવે છે.
સમાનકાલકરણક્રિયાઃ સંપાદયન્નપિ
તેઓ સમાન સમયના ફળ આપતી ક્રિયાઓ પૂર્ણ કરે છે.
વર્ત્તતે ચોપકારૈર્યસ્તનુભિઃ સપ્તસપ્તભિઃ
તેઓ પોતાની સાત પ્રકારની દેહોથી કલ્યાણકારી કાર્ય દ્વારા સતત વર્તે છે.
યોનિરગ્નેરપાં ભૂમે રવેશ્ચન્દ્રમસશ્ચયઃ
તેઓ અગ્નિ, પાણી, પૃથ્વી, સૂર્ય અને ચંદ્રના મૂળરૂપ છે.
અહોરાત્રકરસ્તસ્માત્સ વાયુરનુવત્સરઃ
તેઓ દિવસ-રાતના સર્જનહાર છે; તેથી વાયુને અનુવત્સર કહેવામાં આવે છે.
પિતરઃ સર્વલોકાનાં લોકાત્માનઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ
સર્વ લોકોના પિતૃઓને લોકાત્મા તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે.
ઋષિર્વિપ્રા મહાદેવો ભૂતાત્મા પ્રપિતામહઃ
ઋષિ, વિપ્ર, મહાદેવ, ભૂતાત્મા અને પ્રપિતામહ એમ કહેવાય છે.
આત્માવેશેન ભૂતાનામઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસંભવઃ
તેઓ સર્વ જીવોમાં પ્રવેશી, તેમના અંગ અને ઉપાંગના મૂળરૂપ બને છે.
સૂર્ય્યશ્ચ ચન્દ્રમાશ્ચાગ્નિર્વાયૂ રુદ્રસ્તથૈવ ચ
સૂર્ય, ચંદ્ર, અગ્નિ, વાયુ અને રુદ્ર પણ એ જ છે.
રુદ્રઃ પ્રવિષ્ટો ભગવાઞ્જગત્યસ્મિન્સ્વતેજસા
ભગવાન રુદ્રે પોતાના તેજથી આ જગતમાં પ્રવેશ કર્યો.
તતસ્તસ્ય તુ વીર્યેણ લોકાનુગ્રહકારકમ્
પછી તેમના બળથી તેમણે સમગ્ર લોકનું કલ્યાણ કર્યું.