કાલાવસ્થાસુ ષટ્સ્વેતે માસાખ્યા વૈ વ્યવસ્થિતાઃ
સમયના છ ભાગોમાં, જેને માસ કહે છે, એમાં આ બધું સ્થિર છે.
ઋતવો બ્રહ્મણઃ પુત્રા વિજ્ઞેયાસ્તે ઽભિમાનિનઃ
ઋતુઓ બ્રહ્માના પુત્રો છે અને તેઓ સ્વાભિમાની છે.
સ્થાનાનાં વ્યતિરેકેણ જ્ઞેયાઃ સ્થાનાગિમાનિનઃ
સ્થાનો સિવાય, જે લોકો એ સ્થળોના અધિકારી છે, તેઓને પણ સમજવા જોઈએ.
સંવત્સરાશ્ચ સ્થાનાનિ કામાખ્યા હ્યભિમાનિનામ્
વર્ષો પણ સ્થળરૂપ છે, અને તે પોતાના ક્ષેત્રમાં ગૌરવ માનનારા લોકોના કહેવાય છે.
તત્સતત્ત્વાસ્તદાત્માનસ્તાન્વક્ષ્યામિ નિબોધત
હવે હું એ બધાની સાચી સ્થિતિ અને સ્વરૂપ કહું છું, તમે ધ્યાનથી સાંભળો.
નિમેષાશ્ચ કલાઃ કષ્ઠા મુહુર્ત્તા દિવસાઃ ક્ષયાઃ
નિમિષ, કલાઓ, કષ્ટા, મુહૂર્ત, દિવસ અને રાત—
ઋતુત્રયં ચાપ્યયનં દ્વે ઽયને દક્ષિણોત્તરે
ત્રણ ઋતુઓ, અયન અને દક્ષિણ તથા ઉત્તર એમ બે અયન—
ઋતવસ્તુ નિમેઃ પુત્રા વિજ્ઞેયાસ્તે તથૈવ ષટ્
ઋતુઓને નિમિષના પુત્ર તરીકે ઓળખવા જોઈએ, અને એ છ છે.
યસ્માચ્ચૈવાર્ત્તવેભ્યસ્તુ જાયન્તે સ્થાણુ જઙ્ગમાઃ
આ ઋતુઓમાંથી જ સ્થાવર અને જંગમ બધા જીવો જન્મે છે.
સમેતાસ્તુ પ્રસૂયન્તે પ્રજાશ્ચૈવ પ્રજાપતેઃ
જ્યારે એ બધું એક થાય છે, ત્યારે પ્રજાપતિની પ્રજાઓનું સર્જન થાય છે.
સ્થાનેષુ સ્થાનિનો હ્યેતે સ્થાનાત્માનઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ
આ બધા પોતાના સ્થાન પર સ્થિર રહીને, સ્થાનના સ્વરૂપ કહેવાય છે.
પ્રજાપતિઃ સ્મૃતો યસ્તુ સ તુ સંવત્સરો મતઃ
જેને પ્રજાપતિ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે, એ વર્ષ કહેવાય છે.
ઋતાત્તુ ઋતવો યસ્માજ્જજ્ઞિરે ઋતવસ્તતઃ
ઋતુમાંથી જ ઋતુઓ જન્મે છે, એટલે ઋતુમાંથી ઋતુઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
દ્વિપદાં ચતુષ્પદાં ચૈવ પક્ષિણાં સર્વતામપિ
દ્વિપાદ, ચતુષ્પાદ, પક્ષી અને બધા જ જીવોમાં—
ઋતુત્વમાર્તવત્વં ચ પિતૃત્વં ચ પ્રકીર્ત્તિતમ્
ઋતુનું સ્વરૂપ, ઋતુની સ્થિતિ અને પિતૃત્વનું વર્ણન થયું છે.
સર્વભૂતાનિ તેભ્યો યદૃતુકાલાદ્વિજજ્ઞિરે
બધા જીવો એમાંથી, ઋતુકાળથી જન્મ્યા છે.
મન્વન્તરેષ્વિહ ત્વેતે સ્થિતાઃ કાલભિમાનિનઃ
દરેક મન્વંતરમાં, સમયના અધિકારી દેવતાઓ અહીં સ્થિર રહે છે.
સ્થાનાભિમાનિનો હ્યેતે તિષ્ઠન્તીહ પ્રસંગમાત્
સ્થાનોના અધિકારી દેવતાઓ પણ અહીં પોતાના સંબંધથી સ્થિર રહે છે.
જજ્ઞે સ્વધાપિતૃભ્યસ્તુ દ્વે કન્યે લોકવિશ્રુતે
સ્વધા અને પિતૃઓમાંથી બે પુત્રી જન્મી, જે લોકોમાં પ્રસિદ્ધ છે.
તે ઉભે બ્રહ્મવાદિન્યૌ યોગિન્યૌ ચૈવ તે ઉભે
એ બંને બ્રહ્મવાદિ અને યોગિની હતી.
અગ્નિષ્વાત્તાસ્તુ યે પ્રોક્તાસ્તેષાં મેના તુ માનસી
અગ્નિષ્વાત્તો તરીકે ઓળખાતા લોકોમાંથી મેનાનું મનથી જન્મ થયું.
મેરોસ્તાં ધારણીં નામ પત્ન્યર્થં વા સૃજન્ ઘુભામ્
મેરુ માટે ધારણી નામની સ્ત્રીને પત્ની તરીકે બનાવવામાં આવી.
અગ્નિષ્વાત્તાસ્તુ તાં મેના પત્ની હિમવતે દદુઃ
અગ્નિષ્વાત્તોએ મેનાને હિમવતને પત્ની તરીકે આપી.
મેના હિમવતઃ પત્ની મૈનાકં સા વ્યજાયત
મેનાએ, જે હિમવતની પત્ની હતી, મૈનાકને જન્મ આપ્યો.
મૈનાકસ્યા ત્મજઃ ક્રૌચઃ ક્રૈઞ્ચદ્વીપો યતઃ સ્મૃતઃ
મૈનાકનો પુત્ર ક્રૌંચ હતો, જેના પરથી ક્રૌંચદ્વીપ ઓળખાય છે.
મન્દરં સુષુવે પુત્રં તિસ્રઃ કન્યાશ્ચ વિશ્રુતાઃ
તેણીએ મંદર નામનો પુત્ર અને ત્રણ પ્રસિદ્ધ દીકરીઓ જન્માવ્યાં.
ધાતુશ્ચૈવાયતિઃ પત્ની વિધાતુર્નિયતિઃ સ્મૃતા
ધાતુની પત્ની આયતિ છે અને વિધાતૃની પત્ની નિયતિ કહેવાય છે.
સુષુવે સાગરાદ્વેલા કન્યામેકામનિન્દિતામ્
સાગરથી વેલા નામની સ્ત્રીએ એક નિર્દોષ દીકરીને જન્મ આપી.
સવર્ણાયાં સુતા જાતા દશ પ્રાચીનબર્હિષઃ
સવર્ણામાં પ્રાચીનબર્હિને દસ પુત્રો થયા.
તેષાં સ્વાયંભુવો દક્ષઃ પુત્રત્વં જગ્મિ વાન્પ્રભુઃ
તેમા સ્વાયંભુવ દક્ષે તેમના પુત્ર તરીકે જન્મ લીધો.