ઇત્યેતે ચાગ્નયઃ પ્રોક્તાઃ પ્રણીયન્તેધ્વરેષુ વૈ
આ રીતે આ અગ્નિઓનું વર્ણન થયું, જે યજ્ઞોમાં આગળ વધે છે.
સ્વાયંભુવે ઽન્તરે પૂર્વમગ્નયસ્તેભિમાનિનઃ
પૂર્વના સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, એ અગ્નિઓ તેમના મુખ્ય દેવતા હતા.
સ્થાનાભિમાનિનો લોકે પ્રાગાસન્હવ્યવાહનાઃ
લોકમાં, પૂર્વે જે સ્થાનના મુખ્ય દેવતા હતા, એ જ હવ્યો વહન કરતા હતા.
પૂર્વમન્વતંરે ઽતીતાઃ શુકૈર્યાગૈશ્ચ તૈઃ સહ
પૂર્વના મન્વંતરમાં, જે ગયા ગયા, તેઓ પોતાના શુદ્ધ યજ્ઞો સાથે હતા.
ઇત્યેતાનિ મજોક્તાનિ સ્થાનાનિ સ્થાનિનશ્ચ હ
આ રીતે મેં આ સ્થળો અને તેમના અધિપતિઓનું વર્ણન કર્યું છે.
સન્વન્તરેષુ સર્વેષુ લક્ષણં જાતવેદસામ્
બધા મન્વંતરોમાં જાતવેદસના લક્ષણો એકસરખા જ રહે છે.
પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે જ્યોતિષ્મન્તશ્ચ તે સ્મૃતાઃ
બધા પ્રજાપતિઓ તેજસ્વી ગણાય છે.
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ નામરૂપપ્રયોજનૈઃ
બધા મન્વંતરોમાં, પોતાના નામ, રૂપ અને કાર્ય સાથે.
અનાગતૈઃ સુરૈઃ સાર્દ્ધં વર્ત્સ્યન્તે ઽનાગતાગ્નયઃ
આગળ, જે દેવતાઓ અને અગ્નિઓ હજી થયા નથી, તેઓ પણ સાથે રહેશે.
વિસ્તરેણાનુપુર્વ્યા ચ પિતૄણાં વક્ષ્યતે પુનઃ
પિતૃઓની પરંપરા ફરીથી વિગતે અને ક્રમવાર કહેવામાં આવશે.
ગાત્રેભ્યો જજ્ઞિરે તસ્ય મનુષ્યાસુરદેવતાઃ
તેના અંગોથી મનુષ્યો, અસુરો અને દેવતાઓ જન્મ્યા.
તેષાં નિસર્ગઃ પ્રાગુક્તઃ સમાસાચ્છ્રુયતાં પુનઃ
તેમનો સ્વભાવ અગાઉ કહેલો હતો; હવે ફરી સંક્ષિપ્તમાં સાંભળો.
પિતૃવન્મન્યમાના વૈ જજ્ઞિરે ઽસ્યોપપક્ષતઃ
જે પોતાને પિતૃ માને છે, તેઓ તેના બાજુમાંથી જન્મ્યા.
ઋતવઃ પિતરો દેવા ઇત્યેષા વૈદિકી શ્રુતિઃ
ઋતુઓ, પિતૃઓ અને દેવતાઓ—આ વૈદિક શીખણ છે.
એતે સ્વાયંભુવે પૂર્વમુત્પન્નાશ્ચાન્તરે શુભે
આ બધા પૂર્વેના સ્વાયંભુવ મન્વંતર અને શુભ અવધિમાં જન્મ્યા હતા.
અયજ્વાનસ્તથા તેષામાસન્યે ગૃહમેધિનઃ
તેમામાંથી કેટલાક ગૃહસ્થ હતા, પણ યજ્ઞ કરતા નહોતા.
યજ્વાનસ્તેષુ યે ત્વાસન્પિતરઃ સોમપીથિનઃ
તેમામાંથી જે યજ્ઞ કરતા, તેઓ પિતૃઓ હતા અને સોમપાન કરતા.
ઋતવઃ પિતરો દેવાઃ શાસ્ત્રે ઽસ્મિન્નિશ્ચયં ગતાઃ
ઋતુઓ, પિતૃઓ અને દેવતાઓએ આ શાસ્ત્રમાં નિશ્ચય પ્રાપ્ત કર્યો છે.
નભાશ્ચૈવ નભસ્યશ્ચ જીવાવેતાપુદાત્દૃતૌ
નભ અને નભસ્ય, આ જીવાત્માઓ અપુદાત્દૃતમાંથી ઉત્પન્ન થયા.
સહશ્ચૈવ સહસ્યશ્ચ ઘોરાવેતાપુદાત્દૃતૌ
સહ અને સહસ્ય, ભયાનક જીવાત્માઓ પણ અપુદાત્દૃતમાંથી ઉત્પન્ન થયા.
કાલાવસ્થાસુ ષટ્સ્વેતે માસાખ્યા વૈ વ્યવસ્થિતાઃ
સમયના છ ભાગોમાં, જેને માસ કહે છે, એમાં આ બધું સ્થિર છે.
ઋતવો બ્રહ્મણઃ પુત્રા વિજ્ઞેયાસ્તે ઽભિમાનિનઃ
ઋતુઓ બ્રહ્માના પુત્રો છે અને તેઓ સ્વાભિમાની છે.
સ્થાનાનાં વ્યતિરેકેણ જ્ઞેયાઃ સ્થાનાગિમાનિનઃ
સ્થાનો સિવાય, જે લોકો એ સ્થળોના અધિકારી છે, તેઓને પણ સમજવા જોઈએ.
સંવત્સરાશ્ચ સ્થાનાનિ કામાખ્યા હ્યભિમાનિનામ્
વર્ષો પણ સ્થળરૂપ છે, અને તે પોતાના ક્ષેત્રમાં ગૌરવ માનનારા લોકોના કહેવાય છે.
તત્સતત્ત્વાસ્તદાત્માનસ્તાન્વક્ષ્યામિ નિબોધત
હવે હું એ બધાની સાચી સ્થિતિ અને સ્વરૂપ કહું છું, તમે ધ્યાનથી સાંભળો.
નિમેષાશ્ચ કલાઃ કષ્ઠા મુહુર્ત્તા દિવસાઃ ક્ષયાઃ
નિમિષ, કલાઓ, કષ્ટા, મુહૂર્ત, દિવસ અને રાત—
ઋતુત્રયં ચાપ્યયનં દ્વે ઽયને દક્ષિણોત્તરે
ત્રણ ઋતુઓ, અયન અને દક્ષિણ તથા ઉત્તર એમ બે અયન—
ઋતવસ્તુ નિમેઃ પુત્રા વિજ્ઞેયાસ્તે તથૈવ ષટ્
ઋતુઓને નિમિષના પુત્ર તરીકે ઓળખવા જોઈએ, અને એ છ છે.
યસ્માચ્ચૈવાર્ત્તવેભ્યસ્તુ જાયન્તે સ્થાણુ જઙ્ગમાઃ
આ ઋતુઓમાંથી જ સ્થાવર અને જંગમ બધા જીવો જન્મે છે.
સમેતાસ્તુ પ્રસૂયન્તે પ્રજાશ્ચૈવ પ્રજાપતેઃ
જ્યારે એ બધું એક થાય છે, ત્યારે પ્રજાપતિની પ્રજાઓનું સર્જન થાય છે.