અપ્રવૃત્તે બ્રહ્મણા તુ સહસા યોજ્યગૈસ્તદા
જ્યારે બ્રહ્માએ સર્જન શરૂ કર્યું નહોતું, ત્યારે અચાનક જોડાવાનાં માટે તૈયાર થયેલા સાથે,
એવમુક્તસ્તતઃ સૂતસ્તદાસૌ લોમહર્ષણઃ
આ રીતે પૂછ્યા પછી, ત્યારે સૂત લોહમહર્ષણએ,
અત્ર વો વર્ત્તયિષ્યામિ યથા સર્ગઃ પ્રપત્સ્યતે
હવે હું તમને અહીં કહીશ કે સર્જન કેવી રીતે આગળ વધશે,
દૃષ્ટેનૈવાનુમેયં ચ તર્કં વક્ષ્યામિ યુક્તિતઃ
હું દૃષ્ટાંતથી અને યુક્તિથી સમજાવીશ કે જે દેખાય છે, તેના આધાર પર શું અનુમાનવું.
અવ્યક્ત વત્પરોક્ષત્વાદ્ગહનં તદ્દુરાસદમ્
અવ્યક્ત અને નજરે ન દેખાતું હોવાથી એ અત્યંત ઊંડું છે અને તેને પામવું અઘરું છે.
પ્રધાનં પુરુષાણાં ચ સાધર્મ્યેણૈવ તિષ્ઠતિ
પ્રધાન અને પુરુષો માત્ર similarityના કારણે જ એકસાથે રહે છે.
સત્ત્વમાત્રાત્મકો ધર્મો ગુણે સત્ત્વે પ્રતિષ્ઠિતઃ
ધર્મનું સાચું સ્વરૂપ માત્ર સત્વ છે અને એ સત્વગુણમાં જ સ્થિર છે.
અવિભાગેન તાવેતૌ ગુણસામ્યે સ્થિતાવુભૌ
આ બંને ગુણોની સમતામાં, વિભાજન વિના, એકસાથે સ્થિત રહે છે.
બુદ્ધિપૂર્વં ક્ષેત્રજ્ઞ અધિષ્ઠાસ્યતિ તાન્ગુણાન્
બુદ્ધિથી પૂર્વે, ક્ષેત્રજ્ઞ એ ગુણો પર અધિકાર જાળવી રાખે છે.
યદા પ્રવર્ત્તિતવ્યં તુ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્ દ્વયોઃ
જ્યારે ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ બંને દ્વારા ક્રિયા શરૂ થવી હોય,
તસ્માદક્ષરમવ્યક્તં સામ્યે સ્થિત્વા ગુણાત્મકમ્
તેથી, જે અક્ષય અને અવ્યક્ત છે અને ગુણોથી બનેલું છે, તે સમતામાં સ્થિર રહે છે.
તતઃ પ્રપત્સ્યતે વ્યક્તં ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્દ્વયોઃ
ત્યાંથી, ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ બંને માટે, વ્યક્ત સ્વરૂપ ઉત્પન્ન થાય છે.
મહદાદ્યં વિશેષાન્તં ચતુર્વિંશગુણાત્મકમ્
મહતત્વથી લઈને વિશેષ સુધી, ચોવીસ ગુણોથી બનેલા તત્વો છે.
આદિદેવઃ પ્રધાનસ્યાનુગ્રહાય પ્રજક્ષતે
પ્રધાનને કૃપા આપવા માટે, પ્રાચીન દેવ પ્રગટ થાય છે એવું કહેવાય છે.
અનાદિસંયોગયુતૌ સર્વં ક્ષેત્રજ્ઞમેવ ચ
આ બંને અનાદિ સંયોગથી જોડાયેલા છે અને બધું ક્ષેત્રજ્ઞ જ છે.
અપ્રત્યયમમોઘં ચ સ્થિતાવુદકમત્સ્યવત્
અવિરત અને નિશ્ચિત રીતે, એ બંને પાણી અને માછલીની જેમ સાથે રહે છે.
અજ્ઞા ગુણૈઃ પ્રવર્ત્તન્તે રજઃસત્ત્વતમો ઽભિધૈઃ
અજ્ઞાન ગુણો દ્વારા ચાલે છે, જેને રજ, સત્વ અને તમસ કહે છે.
વિશેષતાં ચેન્દ્રિયતાં ચ યાતિ ગુણાવસાનૌષધિભિર્મનુષ્યઃ
ગુણોની પૂર્ણતાથી અને ઔષધિઓ દ્વારા, મનુષ્ય વિશિષ્ટતા અને ઇન્દ્રિયાવસ્થા પામે છે.
રજઃ સત્ત્વતમોવ્યક્તા વિધર્માણઃ પરસ્પરમ્
રજ, સત્વ અને તમસ, અવ્યક્ત હોવા છતાં, એકબીજાથી અલગ સ્વભાવ ધરાવે છે.
સંસિદ્ધકાર્યકરણા ઉત્પદ્યન્તે ઽભિમાનિનઃ
સંપૂર્ણ કાર્ય અને સાધનો ધરાવનાર, અભિમાનવાળા, ઉત્પન્ન થાય છે.
પ્રાક્સૃતૌ યે ત્વસુવહાઃ સાધકાશ્ચાપ્યસાધકાઃ
સૃષ્ટિ પહેલાં જે જીવધારી હતા, એમાં કઈંક કરી શકનારા અને ન કરી શકનારા બંને હતા.
કાર્યાણિ પ્રતિપત્સ્યન્તે ઉત્પત્સ્યન્તે પુનઃ પુનઃ
એ લોકો ફરી ફરી જન્મે છે અને કર્મો કરે છે.
આરપ્સંતે હિ ચાન્યોન્યં વરેણાનુગ્રહેણ વા
ખરેખર, તેઓ એકબીજાને પોતાની ઇચ્છાથી કે ઉપકારથી મળે છે.
ગુણાસ્તં પ્રતિધીયન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે
તેમાં ગુણો જોડી દેવામાં આવે છે, તેથી એને તે ગમતું થાય છે.
તાન્યેવ પ્રતિપદ્યન્તે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ
એ જ ગુણો ફરી ફરી સર્જાતા જીવોમાં આવે છે.
તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે
જે લોકો તેમાં તલ્લીન થાય છે, તેઓ તેને પામે છે; તેથી એને તે ગમતું થાય છે.
વિપ્રયોગશ્ચ ભૂતાનાં ગુણેભ્યઃ સંપ્રવર્ત્તતે
જીવોમાં ગુણોના કારણે વિયોગ થાય છે.
સમાસાદેવ વક્ષ્યામિ બ્રહ્મણો ઽથ સમુદ્ભવમ્
હવે હું સંક્ષિપ્તમાં બ્રહ્માનું ઉત્પત્તિ કહું છું.
પ્રધાનપુરુષાભ્યાં તુ જાયતે ચ મહેશ્વરઃ
પ્રધાન અને પુરુષમાંથી મહેશ્વર જન્મે છે.
સૃજતે સ પુનર્લોકાનભિમાન ગુણાત્મકાન્
પછી તે ગુણો અને અભિમાનથી ભરેલા લોકોએ સર્જે છે.