વ્યક્તાવ્યક્તપ્રમાણો ઽયં સ વૈ ભુઙ્ક્તે તુ કૃત્સ્નશઃ
આ જીવ, જેનું સ્વરૂપ વ્યક્ત અને અવ્યક્ત બંને છે, એ બધું પૂર્ણ રીતે અનુભવ કરે છે.
એવં જ્ઞાત્વા શુચિર્ભૂત્વા જ્ઞાનાદ્વૈ વિપ્રમુચ્યતે
આ રીતે જાણીને અને શુદ્ધ બનીને, જ્ઞાનથી સાચી મુક્તિ મળે છે.
યથેષ્ટં પરિનિર્યાતિ ભિન્ને દેહે સુનિર્વૃતે
જ્યારે શરીર તૂટી જાય અને સંપૂર્ણ શાંત થાય, ત્યારે મનુષ્ય ઈચ્છ્યા તેમ વિદાય લે છે.
મુક્તો ગુણશરીરેણ પ્રણાદ્યેન તુ સર્વશઃ
મુક્ત થઈને, ગુણમય શરીર અને પ્રાચીન ધ્વનિ દ્વારા સર્વે રીતે મુક્તિ મળે છે.
જ્ઞાની ચ સર્વસંસારાવિજ્ઞશારીરમાનસઃ
અને જ્ઞાની, સર્વ સંસારથી રહિત, શરીર અને મન વિના રહે છે.
પ્રકૃતિં સત્યમિત્યાહુર્વિકારો ઽનૃતમુચ્યતે
પ્રકૃતિને સાચી કહેવાય છે, પણ પરિવર્તન અસત્ય કહેવાય છે.
અનામરૂપં ક્ષેત્રજ્ઞનામરૂપં પ્રચક્ષતે
ક્ષેત્રજ્ઞને નામ અને રૂપથી રહિત કહેવાય છે.
ક્ષેત્રં પ્રત્યયતે યસ્માત્ક્ષેત્રજ્ઞઃ શુભ ઉચ્યતે
કારણ કે તે ક્ષેત્રને જાણે છે, એટલે ક્ષેત્રજ્ઞને શુભ કહેવાય છે.
ક્ષેત્રં ત્વત્પ્રત્યયં દૃષ્ટં ક્ષેત્રજ્ઞઃ પ્રત્યયઃ સદા
તારું જ્ઞાન હોય ત્યારે જ ક્ષેત્ર દેખાય છે; અને ક્ષેત્રનો જાણનાર હંમેશાં એ જ્ઞાન જ છે.
ભોજ્યત્વવિષયત્વાચ્ચ ક્ષેત્રં ક્ષેત્રવિદો વિદુઃ
કારણ કે ક્ષેત્ર ભોગવાનો અને અનુભવવાનો વિષય છે, તેથી ક્ષેત્રને જાણનારા તેને ક્ષેત્ર કહે છે.
વિકારલક્ષણં તદ્વૈ સો ઽક્ષરઃ ક્ષરમેતિ ચ
ક્યાંક ફેરફાર થતો હોય એનું લક્ષણ છે; એટલે એ નાશવાન છે, જ્યારે અનાશ્વર એ જ કહેવાય છે.
તસ્માચ્ચ કારણાચ્ચૈવ જ્ઞરમિત્યભિધીયતે
આથી અને કારણરૂપ હોવાથી તેને જ્ઞાતા કહેવામાં આવે છે.
દુઃખત્રાણાત્પુનશ્ચાપિ ક્ષેત્રમિત્યભિધીયતે
દુઃખનું કારણ હોવાથી તેને ક્ષેત્ર પણ કહેવામાં આવે છે.
અચેતનત્વાદ્વિષયસ્તદ્વિધર્મા વિભુઃ સ્મૃતઃ
કારણ કે ક્ષેત્ર જડ છે અને વિષયરૂપ છે, તેથી જે એથી અલગ છે તેને સર્વવ્યાપક માનવામાં આવે છે.
અક્ષરં તેન વાપ્યુક્તમ ક્ષીણત્વાત્તથૈવ ચ
એ રીતે અનાશ્વર પણ કહેવાય છે, અને એ ક્યારેય ઘટતું નથી.
પુરપ્રત્યયિકો યસ્માત્પુરુષેત્યભિધીયતે
શહેરની જાણવાની ભાવનાથી એ પુરુષ કહેવાય છે.
શુદ્ધો નિરઞ્જનાભાસો જ્ઞાતા જ્ઞાનવિવર્જિતઃ
એ શુદ્ધ છે, નિર્મળ છે, જાણનાર છે પણ જ્ઞાનથી રહિત છે.
નૈર્હેતુકાત્ત્વનિર્દેશ્યાદહસ્તસ્મિન્ન વિદ્યતે
કારણ કે એ અકારણ છે અને વર્ણનથી પર છે, તેમાં હાથ નથી.
આત્મપ્રત્યયકારિત્વાદન્યૂનં વાપ્યહેતુકમ્
એ આત્મજ્ઞાનથી જ કાર્ય કરે છે, એ ન તો ઓછું છે, ન તો બીજાથી થયેલું છે.
યદા પશ્યતિ જ્ઞાતારં શાન્તાર્થં દર્શનાત્મકમ્
જ્યારે કોઈ એ જાણનારને જુએ છે, જેનું ધ્યેય શાંતિ છે અને જે દર્શનરૂપ છે,
વિજ્ઞાતા ન ચ દૃશ્યેત વૃથક્ત્વેનેહ સર્વશઃ
એ જાણનાર અહીં કદી સંપૂર્ણ અલગ દેખાતો નથી.
પ્રકૃતૌ કારણે તત્ર સ્વાત્મન્યેવોપતિષ્ઠતિ
પ્રકૃતિ અને કારણમાં પણ એ પોતાનામાં જ સ્થિર રહે છે.
એકત્વં વા પૃથક્વં વા ક્ષેત્રજ્ઞઃ પુરુષો ઽપિ વા
એકપણપણ હોય કે અલગપણું, ક્ષેત્રજ્ઞ કે પુરુષ હોય,
કર્ત્તા વા સો ઽપ્યકર્ત્તા વા ભોક્તા વા ભોજ્યમેવ ચ
કર્તા હોય કે અકર્તા, ભોક્તા હોય કે ભોગ્ય પણ હોય,
અવાચ્યં તદનાખ્યાનાદગ્રાહ્યં વાદહેતુભિઃ
એ કહેવું શક્ય નથી, કારણ કે એને નામ આપી શકાય નહીં કે તર્કથી પકડાઈ શકે નહીં.
નાલપ્ય વચસા તત્ત્વમપ્રાપ્ય મનસા સહ
એ સત્યને શબ્દોથી કહી શકાય નહીં, અને મનથી પણ પામી શકાય નહીં.
વ્યપેતસુખદુઃખે ચ નિરુદ્ધે શાન્તિમાગતે
જ્યારે આનંદ અને દુઃખ બંને દૂર થઈ જાય છે અને સંપૂર્ણ શાંતિ પ્રગટે છે,
એતૌ સંહારવિસ્તારૌ વ્યક્તાવ્યક્તૌ તતઃ પુનઃ
ત્યારે આ બે—વિનાશ અને વિસ્તરણ—સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ રૂપે દેખાય છે, અને પછી ફરીથી,
ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં સર્વં પુનઃ સર્ગે પ્રવર્ત્તતે
બધું જ ક્ષેત્રજ્ઞના અધિકાર હેઠળ છે અને સર્જન સમયે ફરીથી શરૂ થાય છે.
અનાદિમાંશ્ચ સંયોગો મહાપુરુષજઃ સ્મૃતઃ
મહાપુરુષથી ઉત્પન્ન થયેલો એ સંયોગ અનાદિ અને અનંત કહેવાયો છે.