તીવ્રતેજોહૃતરસાજ્યોતિષ્ટ્વં પ્રાપ્નુવન્ત્યુત
જ્યારે એનું સાર તીવ્ર અગ્નિમાં ખોઈ જાય છે, ત્યારે એ જળ અગ્નિરૂપ પામે છે.
અથાગ્નિઃ સર્વતો વ્યાપ્ત આદત્તે તજ્જલં તદા
પછી અગ્નિ સર્વત્ર વ્યાપી જાય છે અને એ જળને ભસ્મ કરી નાખે છે.
અર્ચિર્ભિઃ સંતતે તસ્મિંસ્તર્યગૂર્ધ્વમધસ્તતઃ
એ સમયે અગ્નિના જ્વાળા ચારે બાજુ, ઉપર અને નીચે ફેલાઈ જાય છે.
પ્રલીયતે તદા તસ્મિન્દીપાર્ચિરિવ મારુતે
પછી એ જળ એ અગ્નિમાં વિલીન થઈ જાય છે, જેમ દીવાના જ્યોત પવનમાં ઓલાઈ જાય છે.
ઉપશામ્યતિ તેજો હિવાયુરાધૂયતે મહાન્
પછી અગ્નિ શાંત થઈ જાય છે અને મહાવાયુ તેને ઉડાવી જાય છે.
તતસ્તુ મૂલમાસાદ્ય વાયુઃ સંબન્ધમાત્મનઃ
પછી વાયુ પોતાનું મૂળ પામી, પોતાના સ્વરૂપમાં લીન થઈ જાય છે.
વાયોરપિ ગુણં સ્પર્શમાકાશં ગ્રસતે ચ તત્
હવા નું ગુણ એટલે સ્પર્શ, એ પણ અંતે આકાશમાં સમાઈ જાય છે.
અરૂપમરસસ્પર્શમગન્ધં ન ચ મૂર્તિમત્
આકાશને રૂપ, રસ, સ્પર્શ કે સુગંધ કંઈ નથી, અને એ કોઈ આકાર ધરાવતું નથી.
તસ્મિંલ્લીને તદા શિષ્ટમાકાશં શબ્દલક્ષણમ્
જ્યારે આ બધું લય પામે છે, ત્યારે માત્ર ધ્વનિથી ઓળખાતું આકાશ જ બાકી રહે છે.
તત્ર શબ્દં ગુમં તસ્ય ભૂતદિર્ગ્રસતે પુનઃ
ત્યાં ધ્વનિનો ગુણ પણ ફરીથી તત્ત્વમાં સમાઈ જાય છે.
અભિમાનાત્મકો હ્યેષ ભૂતાદિસ્તામસઃ સ્મૃતઃ
આ તત્ત્વને અહંકારરૂપ અને તામસિક માનવામાં આવે છે.
મહાનાત્મા તુ વિજ્ઞેયઃ સંકલ્પો વ્યવસાયકઃ
મહાન આત્મા એટલે નિશ્ચય અને સંકલ્પ કરવાની શક્તિ છે, એ રીતે સમજવું.
પર્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈસ્તમાહુસ્તત્ત્વ ચિન્તકાઃ
તત્ત્વનો વિચાર કરતા લોકો એનું વર્ણન વિવિધ શબ્દોથી કરે છે.
લીયન્તે ગુણસામ્યં તુ સ્વાત્મન્યેવાવતિષ્ઠતે
ગુણોની સમ્યક અવસ્થા પોતાનામાં જ લય પામે છે અને સ્થિર રહે છે.
ઇત્યેષ સંયમશ્ચૈવ તત્ત્વાનાં કારણૈઃ સહ
આ રીતે તત્ત્વો અને તેમના કારણો સાથે restraint થાય છે.
ધર્માધર્મૌં તપો જ્ઞાનં શુભં સત્યાનૃતે તથા
ધર્મ, અધર્મ, તપ, જ્ઞાન, શુભ, સત્ય અને અસત્ય—આ બધું પણ તેમાં જ આવે છે.
સર્વમેતત્પ્રપઞ્ચસ્થં ગુણમાત્રાત્મકં સ્મૃતમ્
આ બધું જગતમાં જે છે, એ ગુણમાત્રથી જ બનેલું છે એમ માનવામાં આવે છે.
પ્રકૃત્યાં ચૈવ તત્સર્વં પુણ્યં પાપં પ્રતિષ્ઠતિ
મૂળ પ્રકૃતિમાં બધું—પુણ્ય અને પાપ—સ્થિર થાય છે.
જન્તૂનાં પાપપુણ્યં તુ પ્રકૃતૌ યત્પ્રતિષ્ઠિતમ્
પ્રાણીઓનું પુણ્ય અને પાપ, જે પણ પ્રકૃતિમાં સ્થિર છે,
યોજયન્તે પુનર્દેહાન્પરત્વેન તથૈવ ચ
એ ફરીથી શરીર સાથે જોડાય છે અને એ જ રીતે પરમ રીતે પણ બને છે.
કારણૈઃ સ્વૈઃ પ્રચીયેતે કાયત્વેનેહ જન્તુભિઃ
પોતાના કારણો વડે, એ બધું પ્રાણીઓમાં શરીરરૂપે ભેગું થાય છે.
સર્ગે ચ પ્રતિસર્ગે ચ સંસારે ચૈવ જન્તવઃ
સૃષ્ટિ, પ્રલય અને સંસારના ચક્રમાં પ્રાણીઓ રહે છે.
રાજસી તામસી ચૈવ સાત્ત્વિકી ચૈવ વૃત્તયઃ
અહીં રાજસ, તામસ અને સાત્વિક સ્વભાવની પ્રવૃત્તિઓ હોય છે.
ઉર્દ્ધ્વદેશાત્મકં સત્ત્વમધોભાગાત્મકં તમઃ
સાત્વિક ગુણ ઉપર તરફનું છે, તામસ ગુણ નીચે તરફનું છે.
ઇત્યેવં પરિવર્તન્તેત્રયશ્ચેતોગુણાત્મકાઃ
આ રીતે મનના ગુણોથી બનેલા આ ત્રણેય એક પછી એક ફરતા રહે છે.
અવિદ્યાપ્રત્યયારંભા આરભ્યન્તે હિ માનવૈઃ
અજ્ઞાનથી ઉદ્ભવતા કાર્યો મનુષ્યો દ્વારા શરૂ થાય છે.
તમસો ઽભિભવાજ્જન્તુર્યાથાતથ્યં ન વિન્દતિ
અંધકારના પ્રભાવે જીવ સાચું સ્વરૂપ ઓળખી શકતો નથી.
પ્રાકૃતેન ચ બન્ધેન તથ્યાવૈકારિકેણ ચ
પ્રાકૃતિક બંધન અને સાચા કે બદલાયેલા બંધનથી પણ,
ઇત્યેતે વૈ ત્રયઃ પ્રોક્તા બન્ધા હ્યજ્ઞાનહેતુકાઃ
આ રીતે અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયેલા ત્રણ બંધનો કહેવામાં આવ્યા છે.
અસ્વે સ્વમિતિ ચ જ્ઞાનમશુચૌ શુચિનિશ્ચયઃ
જે પોતાનું નથી તેમાં 'આ મારું છે' એવો અભિમાન અને અશુદ્ધમાં શુદ્ધતાનો દૃઢ વિશ્વાસ—