વિશ્વવ્યચાઃ સમુદ્રો ઽગ્નિર્બ્રહ્મસ્થાને સ કીર્ત્યતે
વિશ્વવ્યાચ, સમુદ્રરૂપ અગ્નિ, બ્રહ્મસ્થાનમાં પ્રસિદ્ધ છે.
અચૌકપાદુપસ્થો યઃ સ વૈ શાલાસુખીયકઃ
જેને ઘરવાળો નથી, જે નજીક બેસે છે, તેને શાલાસુખીયક કહે છે.
શંસ્યસ્યૈતે સુતાઃ સર્વે ઉપસ્થેયા દ્વિજૈઃ સ્મૃતાઃ
શંસીના બધા પુત્રો દ્વિજોએ નજીક રાખવાના તરીકે યાદ રાખ્યા છે.
વિભુઃ પ્રવાહણો ઽગ્નીધ્રસ્તેષાં ધિષ્ણ્યસ્તથા પરે
વિભુ, પ્રવાહણ અને અગ્નીધ્ર એમાં છે; તેમ જ બીજું ધિષ્ણ્ય પણ છે.
હોત્રીયસ્તુ સ્મૃતે હ્યગ્નિર્વહ્નિર્યો હવ્યવાહનઃ
હોત્રી નામે અગ્નિ હવ્યવાહન તરીકે યાદ રાખવામાં આવે છે.
તતો ઽગ્નિર્વૈશ્વદેવસ્તુ બ્રાહ્મણાચ્છંસિરુચ્યતે
પછી વૈશ્વદેવ અગ્નિને બ્રાહ્મણ અને શંસિર કહેવાય છે.
આવારિરગ્નિર્વાભારિર્વૈષ્ઠીયઃ સ વિભાવ્યતે
આગનું નામ આવારી કે વાભારી છે, જે વૈષ્ઠીય સાથે જોડાયેલી છે; એ રીતે સમજવું.
અષ્ટમઃ સુધ્યુરગ્નિર્યોમાર્જાલીયઃ સ ઉચ્યન્તે
આઠમો અગ્નિનું નામ સુધ્યુ છે, જે યોમાર્જાલીય સાથે સંકળાયેલો છે; એમ કહેવાય છે.
અપાં યોનિઃ સ્મૃતો ઽસૌ સ હ્યપ્સુનામા વિભાવ્યતે
એને જ પાણીનો મૂળ કહેવાય છે અને એનું નામ અપ્સુનામા તરીકે ઓળખાય છે.
અગ્નિઃ સો ઽવભૃથે જ્ઞેયો વરુણેન સહેજ્યતે
અવભૃથ વિધિમાં એ અગ્નિને ઓળખવો અને એનું પૂજન વરુણ સાથે થાય છે.
મૃત્યુમાઞ્ જાઠરસ્યાગ્નેર્વિદ્વાનાગ્નિઃ સુતઃ સ્મૃતઃ
જેઠર અગ્નિ, જે મૃત્યુવાળો છે, તેને જ્ઞાની લોકો અગ્નિનો પુત્ર કહે છે.
પુત્રસ્ત્વગ્નેર્મન્યુમતો ઘોરઃ સંવર્તકઃ સ્મૃતઃ
મન્યુમત નામનો ભયાનક સંવર્તક અગ્નિનો પુત્ર કહેવાય છે.
સમુદ્રવાસિનઃ પુત્રઃ સાહરક્ષો વિભાવ્યતે
સમુદ્રમાં રહેતા દેવનો પુત્ર, રાક્ષસો સાથે, એવો સમજવો.
ક્રવ્યાદગ્નિઃ સુતસ્તસ્ય પુરુષાનત્તિ યો મૃતાન્
એનો પુત્ર ક્રવ્યાદ અગ્નિ છે, જે મૃત મનુષ્યોને ભક્ષે છે.
તતઃ શુચિસ્તુ વૈ સૌરો ગન્ધર્વૈરાયુરાહુતઃ
પછી શુદ્ધ અને સૌર સ્વરૂપે, એ ગંધર્વો દ્વારા આયુર નામે ઓળખાય છે.
આયુર્નામ્ના તુ ભગવાનસૌ યસ્તુ પ્રણીયતે
આયુસ નામે જે ભગવાન ઓળખાય છે, એ જ આગળ વધે છે.
પાકયજ્ઞેષ્વભીમાની સોગ્નિસ્તુ સહસઃ સ્મૃતઃ
પાકયજ્ઞોમાં જે અગ્નિ મુખ્ય ગણાય છે, તેને સહસ કહે છે.
વિવિધિશ્ચાદ્ભુતસ્યાપિ પુત્રો ઽગ્નેસ્તુમાહાન્સ્મૃતઃ
વિવિધિ પણ અદ્ભુત અગ્નિનો પુત્ર કહેવાય છે.
વિવિધેસ્તુ સુતો હ્યર્ક્ક સ્તસ્ય ચાગ્નેઃ સુતા ઇમે
વિવિધિનો પુત્ર અર્ક છે; એ બધા અગ્નિના પુત્રો છે.
સુરભિર્વસુરન્નાદો પ્રવિષ્ટો યઃ સ રુકમરાટ્
સુરભિ, વસુરન્નાદ અને પ્રવિષ્ટ—એ જ રુકમરાટ તરીકે ઓળખાય છે.
ઇત્યેતે ચાગ્નયઃ પ્રોક્તાઃ પ્રણીયન્તેધ્વરેષુ વૈ
આ રીતે આ અગ્નિઓનું વર્ણન થયું, જે યજ્ઞોમાં આગળ વધે છે.
સ્વાયંભુવે ઽન્તરે પૂર્વમગ્નયસ્તેભિમાનિનઃ
પૂર્વના સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, એ અગ્નિઓ તેમના મુખ્ય દેવતા હતા.
સ્થાનાભિમાનિનો લોકે પ્રાગાસન્હવ્યવાહનાઃ
લોકમાં, પૂર્વે જે સ્થાનના મુખ્ય દેવતા હતા, એ જ હવ્યો વહન કરતા હતા.
પૂર્વમન્વતંરે ઽતીતાઃ શુકૈર્યાગૈશ્ચ તૈઃ સહ
પૂર્વના મન્વંતરમાં, જે ગયા ગયા, તેઓ પોતાના શુદ્ધ યજ્ઞો સાથે હતા.
ઇત્યેતાનિ મજોક્તાનિ સ્થાનાનિ સ્થાનિનશ્ચ હ
આ રીતે મેં આ સ્થળો અને તેમના અધિપતિઓનું વર્ણન કર્યું છે.
સન્વન્તરેષુ સર્વેષુ લક્ષણં જાતવેદસામ્
બધા મન્વંતરોમાં જાતવેદસના લક્ષણો એકસરખા જ રહે છે.
પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે જ્યોતિષ્મન્તશ્ચ તે સ્મૃતાઃ
બધા પ્રજાપતિઓ તેજસ્વી ગણાય છે.
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ નામરૂપપ્રયોજનૈઃ
બધા મન્વંતરોમાં, પોતાના નામ, રૂપ અને કાર્ય સાથે.
અનાગતૈઃ સુરૈઃ સાર્દ્ધં વર્ત્સ્યન્તે ઽનાગતાગ્નયઃ
આગળ, જે દેવતાઓ અને અગ્નિઓ હજી થયા નથી, તેઓ પણ સાથે રહેશે.
વિસ્તરેણાનુપુર્વ્યા ચ પિતૄણાં વક્ષ્યતે પુનઃ
પિતૃઓની પરંપરા ફરીથી વિગતે અને ક્રમવાર કહેવામાં આવશે.