પ્રવિશ્ય સર્વભૂતાનિ જ્ઞાનયુક્તેન તેજસા
તેઓ જ્ઞાનથી ભરપૂર તેજ સાથે સર્વ પ્રાણીઓમાં પ્રવેશી જાય છે,
તત્ર યાન્તિ મહાત્માનઃ પરમાણું મહેશ્વરમ્
ત્યાં મહાન આત્માઓ પરમાણુ સ્વરૂપે મહેશ્વરને પ્રાપ્ત થાય છે.
તતઃ પશ્યન્ત્યપર્વાણં પરં બ્રહ્માણામેવ ચ
પછી તેઓ સર્વોચ્ચ, અવિનાશી અને બ્રહ્મનું મૂળ તત્વ જોઈ શકે છે.
યત્તત્સહસ્રં સિંહાનામાદિત્યાનાં તથૈવ ચ
એ જે છે, તે હજાર સિંહો જેટલું અને એ જ રીતે હજાર સૂર્યો જેટલું છે.
આવેશ્યાત્મનિ તાન્સર્વાન્ સંખ્યાયોગ્યભવાંસ્તથા
એ બધાને પોતાના અંદર સમાવીને, તેઓ ગણતરીમાં લાયક બની જાય છે.
વિષ્ણુના સહ સંયુક્તઃ કરોતિ વિકરોતિ ચ
વિષ્ણુ સાથે એકરૂપ થઈને, તે સર્જન પણ કરે છે અને પરિવર્તન પણ લાવે છે.
સ એષ ઓતઃ પ્રોતશ્ચ બહિરન્તશ્ચ નિશ્ચયાત્
એ સાચે જ અંદર અને બહાર, સર્વત્ર વ્યાપક રીતે જોડાયેલો છે.
તતસ્તે ઋષયઃ સર્વે દિવાકરસમપ્રભાઃ
પછી બધા ઋષિઓ સૂર્ય જેટલી તેજસ્વી કાંતિથી પ્રકાશિત થાય છે.
કર્મણા મનસા વાચા વિશુદ્ધેનાન્તરાત્મના
કર્મથી, મનથી, વાણીથી અને શુદ્ધ અંતઃકરણથી તેઓ કાર્ય કરે છે.
વ્રતોપવાસનિરતાઃ સર્વભૂતદયાપરાઃ
વ્રત અને ઉપવાસમાં તત્પર રહી, બધા જીવ પર દયા ધરાવે છે.
પ્રપદ્ય પરયા ભક્ત્યાજ્ઞાનયુક્તેન તેજસા
પરમ ભક્તિથી, જ્ઞાન અને તેજથી યુક્ત થઈને તેઓ શરણ જાય છે.
યઃ પઠેત્તપસા યુક્તો વાયુપ્રોક્તામિમાં શ્રુતિમ્
જે કોઈ વાયુદેવે કહેલી આ શાસ્ત્રવાણી તપસ્યા સાથે વાંચે છે,
લભતે રુદ્રલોકં વૈ કારણં લોકકારણમ્
તેને રુદ્રલોક પ્રાપ્ત થાય છે, જે સર્વ લોકનો કારણ અને મૂળ છે.
તદાત્યન્તપરોક્ષત્વાદદૃષ્ટત્વાચ્ચ કસ્યચિત્
એ અત્યંત પરોક્ષ અને કોઈને પણ અદૃશ્ય હોવાથી,
આગતાગતિકત્વાચ્ચ ગ્રહણં તન્ન વિદ્યતે
અને આવવું-જવું બંને સ્વરૂપ ધરાવતું હોવાથી, તેને પકડવું શક્ય નથી.
સ્થિતે તુ કારણે તસ્મિન્નિત્યે સદસદાત્મકે
જ્યારે એ શાશ્વત કારણ, જે સદ અને અસદ બંને સ્વરૂપ ધરાવે છે, સ્થિર રહે છે,
એવં સપ્તદ્વિરભ્યસ્તાઃ ક્રમાત્પ્રકૃતયસ્તુ વૈ
એ રીતે ચોવીસ તત્વો ક્રમશઃ વારંવાર ગણવામાં આવે છે.
યેનેદમાવૃતં સર્વમણ્ડમપ્સુ પ્રલીયતે
જેના દ્વારા આ આખું મંડળ આવરાયેલું છે અને પાણીમાં લીન થઈ જાય છે,
ઉદકાવરણં યચ્ચ જ્યોતિષ્યાલીયતે તુ યત્
અને જે જળમય આવરણ છે, તે પ્રકાશમાં લીન થઈ જાય છે.
યદ્વાયવ્યં ચાવરણમાકાશગ્રસતે તુ તત્
અને જે વાયુમય આવરણ છે, તે આકાશમાં સમાઈ જાય છે.
ભૂતાદિં ગ્રસતે ચાપિ મહાન્વૈ બુદ્ધિલક્ષમઃ
બુદ્ધિથી ઓળખાતું જે છે, તે મૂળ તત્ત્વોને પણ ગ્રહણ કરે છે.
એતૌ સંહારવિસ્તારૌ બ્રહ્મા વ્યક્તૌ તતઃ પુનઃ
હે બ્રહ્મા, સંહાર અને વિસ્તરણ – આ બંને સ્પષ્ટ રીતે દેખાય છે અને ફરીથી થાય છે.
સંસિદ્ધકાર્યકરણાઃ સંસિદ્ધા જ્ઞાનિનસ્તુ યે
જેઓએ પોતાના કાર્યો અને સાધનો પૂર્ણ કર્યા છે અને જેઓ જ્ઞાનમાં પારંગત છે,
પ્રત્યાહારે ઽધિયુજ્યન્તે ક્ષેત્રજ્ઞાઃ કરણૈઃ પુનઃ
પ્રત્યાહાર સમયે, ક્ષેત્રજ્ઞો ફરીથી પોતાના સાધનો સાથે જોડાય છે.
સાધર્મ્યવૈધર્મ્યકૃતઃ સંયોગો નાદિમાસ્તયોઃ
આ બંને વચ્ચે જે જોડાણ સમાનતા અને અસમાનતાથી થાય છે, તે અનાદિ છે.
બ્રહ્મવિચ્ચૈવ વિજ્ઞેયઃ ક્ષેત્રજ્ઞાનાત્પૃથક્
બ્રહ્મને જાણનાર વ્યક્તિ ક્ષેત્રજ્ઞોથી અલગ સમજવી.
બ્રહ્મા ત્વવિષયો જ્ઞેયો વિષયઃ ક્ષેત્રમુચ્યતે
બ્રહ્મ તો વિષયથી પર છે, જાણવાનો છે; વિષય એટલે ક્ષેત્ર કહેવાય છે.
બહુત્વાચ્ચ શરીરાણાં શરીરી બહુધા સ્મૃતઃ
શરીરોની બહુતા હોવાથી, આત્માને અનેકરૂપ માનવામાં આવે છે.
યસ્માત્પ્રતિશરીરં હિ સુખદુઃખો પલબ્ધિતા
કારણ કે દરેક શરીરમાં સુખ અને દુઃખની અનુભૂતિ થાય છે.
યદા પ્રવર્ત્તતે ચૈષાં ભેદાનાં ચૈવ સંયમઃ
જ્યારે આ ભેદો પર નિયંત્રણ આવે છે,