સ્વર્ગોપપાદકૈસ્તુલ્યા યાતનાસ્થાનવાસિનઃ
યાતનાના સ્થળે રહેતા લોકો પણ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરનારા જેટલાં જ ગણાય છે.
રૌરવે તમસિ હ્યેતે શીતોષ્ણં પ્રાપ્નુવન્તિ તે
રૌરવ અને અંધકારમાં, તેઓએ ઠંડી અને ગરમી બંનેનો અનુભવ થાય છે.
ઉષ્ણસ્તુ રૌરવો જ્ઞેયસ્તેજોઘોરરસાત્મકઃ
રૌરવનું સ્થાન ખૂબ જ ગરમ છે, જેમાં ભયાનક તપસ્વી તાપ છે, એ જાણવું.
એવં સુદુર્લભાઃ સંતઃ સ્વર્ગે વા ધાર્મિકા નરાઃ
જેમ સ્વર્ગમાં, તેમ પૃથ્વી પર પણ ધર્મી પુરુષો બહુ દુર્લભ છે.
ગણાના દિનિવૃત્તૈષા સંખ્યા બ્રાહ્મી ત્વમાનુષી
આ દિવસોની ગણતરી દેવતાઓ માટે બ્રાહ્મી છે, પણ માનવ માટે અલગ છે, એ જાણ.
ઉક્તા હ્યેતે ત્વયા લાકા લાકાનામન્તરણ ચ
તમે ખરેખર આ લોકોએ અને લોક વચ્ચેના અંતર વિશે વર્ણન કર્યું છે.
સ વાયુર્દૃષ્ટતત્ત્વાર્થ ઇદં તત્ત્વમુવાચ હ
જે વાયુએ સાચો અર્થ જાણ્યો, એ વાયુએ આ તત્વ કહી બતાવ્યું.
વ્યક્તં તર્કેણ પશ્યન્તિ યોગાત્પ્રત્યક્ષદર્શિનઃ
યોગ દ્વારા જે સીધા જ જોઈ શકે છે, તેઓ તર્કથી બધું સ્પષ્ટ રીતે સમજે છે.
ઋભુઃ સનત્કુમારાદ્યાઃ સંબુદ્ધાઃ શુદ્ધબુદ્ધયઃ
ઋભુ, સનત્કુમાર અને બીજા, જેઓ જાગૃત અને શુદ્ધ બુદ્ધિવાળા છે,
અક્ષયાઃ પ્રીતિસંયુક્તા બ્રાહ્મે તિષ્ઠન્તિ યોગિનઃ
અવિનાશી આનંદથી ભરેલા યોગીઓ બ્રાહ્મી અવસ્થામાં સ્થિર રહે છે.
યથાત્રૈવ સયા દૃષ્ટં સાંનિધ્યં તત્ર કુર્વતા
જેમ અહીં હાજરી દેખાય છે, તેમ ત્યાં પણ એ હાજરી સ્થિર છે.
ઈશ્વરઃ પરમાણુત્વાદ્ભાવગ્રાહ્યો મનીષિણામ્
ભગવાન પરમાણુ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ છે, અને વિદ્વાનો પોતાની સમજથી તેમને પામી શકે છે.
દ્રષ્ટૃત્વમાત્મસંબન્ધમધિષ્ટાતૃત્વમેવ ચ
તે દ્રષ્ટા છે, આત્મા સાથે સંબંધિત છે અને સાચો શાસક પણ છે.
વિભુત્વાત્ખલુ યોગાઢ્યો બ્રહ્મણો ઽનુગ્રહે રતઃ
તેની સર્વવ્યાપકતા કારણે, તે યોગમાં સમૃદ્ધ છે અને બ્રહ્માનંદમાં આનંદ પામે છે.
અક્ષરં ધ્રુવમવ્યગ્રમષ્ટમં ત્વૌપસર્ગિકમ્
આઠમું, જે અક્ષય, અચળ અને અવિચલ છે, તે ઉપસર્ગરૂપ ગણાય છે.
માયયા કૃતમાચષ્ટે માયી દેવો મહેશ્વરઃ
મહેશ્વર દેવ, જે માયાના સ્વામી છે, તેઓ માયાથી સર્જાયેલું બધું જણાવી આપે છે.
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ બ્રુવતો મે નિબોધત
હવે હું તમને વિગતે અને ક્રમવાર કહું છું, એ ધ્યાનથી સાંભળો.
ભૂલોકાદ્બ્રહ્મલોકો વૈ યોજનૈઃ સંપ્રકીર્ત્યતે
ભૂલોકથી બ્રહ્મલોક સુધીનું અંતર યોજનમાં માપવામાં આવે છે.
ઊર્દ્ધ્વ ભાગવતો ઽડં તુ બ્રહ્મલોકાત્પરં સ્મૃતમ્
બ્રહ્મલોકથી પણ ઉપર ભાગવત લોક છે, એવું કહેવાય છે.
નિત્યા હ્યપરિસંક્ષાતાઃ પરસ્પરગુણાશ્રયાત્
એ લોકો સદા માટે છે, એકબીજાના ગુણોથી પરસ્પર જોડાયેલા હોવાથી એમનું મહાત્મ્ય અપરંપાર છે.
યેભ્યો ઽધિકર્ત્તા સંજજ્ઞે ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ
એમમાંથી જ સર્વોપરી કર્તા જન્મે છે, જેને ક્ષેત્રજ્ઞ અને બ્રહ્મ કહેવામાં આવે છે.
અનુત્પાદ્યં પરં ધામ પરમાણુ પરેશયમ્
એ પરમ ધામ જન્મરહિત છે, અતિસૂક્ષ્મ છે અને સર્વનો સ્વામી છે.
પ્રાદુર્ભાવસ્તિરોભાવઃ સ્થિતિશ્ચૈવાપ્યનુગ્રહઃ
પ્રકટ થવું, અદૃશ્ય થવું, સ્થિર રહેવું અને કૃપા કરવી—
સતેજા એષ તમસો યઃ પુરસ્તાત્પ્રકાશકઃ
એ તેજસ્વી પરમાત્મા છે, જે શરૂઆતથી જ અંધકારને પ્રકાશિત કરે છે.
બૃહત્તુ સર્વતો વૃત્તમીશ્વરાત્તદ્વ્યજાયતે
એ વિશાળ અને સર્વત્ર વ્યાપક મંડળ ભગવાનમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
યોનિં પ્રકૃતિ માચષ્ટે સા ચ નારાયણાત્મિકા
પ્રકૃતિને તેઓ યોનિ કહે છે અને એ નારાયણ સ્વરૂપ છે.
સન્નિસર્ગઃ સતત્ત્વાચ્ચ લોકધાતુર્મહાત્મનઃ
એ સંયોગ અને સત્ય તત્વમાંથી મહાત્માનું જગત રચાય છે.
ત્યોર્મધ્યે પુરં દિવ્યં મન મયમનામયમ્
એ બંને વચ્ચે મનથી બનેલું, દુઃખરહિત, દિવ્ય નગર છે.
શિવં નામ પુરં તત્ર શરણં જન્મભીરુણામ્
ત્યાં 'શિવ' નામનું નગર છે, જે જન્મના ભયથી ડરનારાઓ માટે આશ્રયસ્થાન છે.
અભ્યન્તરં તુ વિસ્તીર્ણં મહીમણ્ડલસંસ્થિતમ્
આ નગર અંદરથી વિશાળ છે અને મહાન ભૂમિચક્ર પર સ્થિત છે.