నృణామ్ ఇన్ద్రియపూర్వేణ యోగేన రమతే చ యః గతాగతాభ్యాం యోగేన య ఏవ విధిర్ ఈశ్వరః
మనుషులలో ఇంద్రియాల ద్వారా ప్రారంభమయ్యే యోగంతో ఆనందించే వాడు, యోగబలంతో వచ్చిపోతున్నదానికి కారణమైన వాడు, అదే ధర్మ నియమం, అదే పరమేశ్వరుడు.
యో గతిర్ ధర్మయుక్తానామ్ అగతిః పాపకర్మణామ్ చాతుర్వర్ణ్యస్య ప్రభవశ్ చాతుర్వర్ణ్యస్య రక్షితా
ధర్మబద్ధులకూ మార్గంగా, పాపకర్మచేసినవారికి మార్గం లేనివాడిగా, నాలుగు వర్ణాలకు మూలంగా, వాటికి రక్షకుడిగా ఉన్నవాడు.
చాతుర్విద్యస్య యో వేత్తా చాతురాశ్రమ్యసంశ్రయః దిగన్తరం నభో భూమిర్ వాయుర్ వాపి విభావసుః
నాలుగు విధాల విద్యను తెలిసినవాడు, నాలుగు ఆశ్రమాల్లో స్థిరంగా ఉన్నవాడు, దిక్కులు, ఆకాశం, భూమి, గాలి, అగ్ని అన్నీ ఆయనే.
చన్ద్రసూర్యమయం జ్యోతిర్ యుగేశః క్షణదాచరః యః పరం శ్రూయతే జ్యోతిర్ యః పరం శ్రూయతే తపః
చంద్రుడు, సూర్యుడు కలిసిన వెలుగు, యుగాధిపతి, రాత్రిపూట సంచరించే వాడు, పరమజ్యోతి అని వినిపించే వాడు, పరమతపస్సు అని వినిపించే వాడు.
యం పరం ప్రాహుర్ అపరం యః పరః పరమాత్మవాన్ ఆదిత్యానాం తు యో దేవో యశ్ చ దైత్యాన్తకో విభుః
ఎవరిని కొందరు పరమాత్మ అని, మరికొందరు అపరమాత్మ అని పిలుస్తారో, ఆయనే పరమాత్మ. ఆదిత్యులలో దేవుడు, దైత్యులను సంహరించేవాడు, అన్నింటినీ వ్యాపించేవాడు ఆయనే.
యుగాన్తేష్వ్ అన్తకో యశ్ చ యశ్ చ లోకాన్తకాన్తకః సేతుర్ యో లోకసేతూనాం మేధ్యో యో మేధ్యకర్మణామ్
యుగాంతంలో అంతం చేసే వాడు, లోకాల్ని నాశనం చేసే వారిని కూడా నాశనం చేసే వాడు, లోకాల మధ్య వంతెనగా ఉండేవాడు, పవిత్రమైన కార్యాలు చేసే వారిలో పవిత్రుడు ఆయనే.
వేద్యో యో వేదవిదుషాం ప్రభుర్ యః ప్రభవాత్మనామ్ సోమభూతశ్ చ సౌమ్యానామ్ అగ్నిభూతో ఽగ్నివర్చసామ్
వేదాలు తెలిసినవారు తెలుసుకోవలసినవాడు, సృష్టికి అధిపతి, మృదువైనవారిలో సోమస్వరూపుడు, అగ్నివర్ణం కలిగినవారిలో అగ్ని స్వరూపుడు ఆయనే.
యః శక్రాణామ్ ఈశభూతస్ తపోభూతస్ తపస్వినామ్ వినయో నయవృత్తీనాం తేజస్ తేజస్వినామ్ అపి
ఇంద్రులలో అధిపతి, తపస్సులో తపస్సు, నియమాన్ని పాటించేవారిలో వినయం, తేజస్సు కలిగినవారిలో తేజస్సు ఆయనే.
విగ్రహో విగ్రహార్హాణాం గతిర్ గతిమతామ్ అపి ఆకాశప్రభవో వాయుర్ వాయోః ప్రాణాద్ ధుతాశనః
రూపం కలిగి ఉండటానికి అర్హులలో రూపం, గమ్యం కలిగినవారిలో గమ్యం, ఆకాశం నుంచి పుట్టిన వాయువు, వాయువులో ప్రాణం, ఆ ప్రాణం నుంచి హోమంలో హవిస్సును గ్రహించే అగ్ని ఆయనే.
దివో హుతాశనః ప్రాణః ప్రాణో ఽగ్నిర్ మధుసూదనః రసాచ్ ఛోణితసంభూతిః శోణితాన్ మాంసమ్ ఉచ్యతే
దివిలో హవిస్సును స్వీకరించే అగ్ని, ప్రాణంగా అగ్ని, మధుసూదనుడు, రసం నుంచి రక్తం, రక్తం నుంచి మాంసం పుట్టుతుందని చెబుతారు.
మాంసాత్ తు మేదసో జన్మ మేదసో ఽస్థి నిరుచ్యతే అస్థ్నో మజ్జా సమభవన్ మజ్జాతః శుక్రసంభవః
మాంసం నుంచి మెద, మెద నుంచి ఎముక, ఎముక నుంచి మజ్జ, మజ్జ నుంచి వీర్యం ఉత్పత్తి అవుతుంది.
శుక్రాద్ గర్భః సమభవద్ రసమూలేన కర్మణా తత్రాపాం ప్రథమో భాగః స సౌమ్యో రాశిర్ ఉచ్యతే
వీర్యం నుంచి గర్భం ఏర్పడుతుంది, దానికి మూలంగా రసం ఉంటుంది. అందులో మొదటి భాగమైన నీరు సోమరాశిగా పిలవబడుతుంది.
గర్భోష్మసంభవో జ్ఞేయో ద్వితీయో రాశిర్ ఉచ్యతే శుక్రం సోమాత్మకం విద్యాద్ ఆర్తవం పావకాత్మకమ్
గర్భం గర్భాశయపు వేడితో ఏర్పడిన రెండవ రాశిగా తెలుసుకోవాలి. వీర్యం సోమస్వరూపం, ఆర్తవం అగ్నిస్వరూపం అని గ్రహించాలి.
భావా రసానుగాశ్ చైషాం బీజే చ శశిపావకౌ కఫవర్గే భవేచ్ ఛుక్రం పిత్తవర్గే చ శోణితమ్
వాటికి గుణాలు రసాన్ని అనుసరిస్తాయి. బీజంలో చంద్రుడు, అగ్ని ఉంటారు. కఫవర్గంలో వీర్యం, పిత్తవర్గంలో రక్తం ఉంటుంది.
కఫస్య హృదయం స్థానం నాభ్యాం పిత్తం ప్రతిష్ఠితమ్ దేహస్య మధ్యే హృదయం స్థానం తన్ మనసః స్మృతమ్
కఫానికి హృదయం స్థానం, పిత్తానికి నాభి స్థానం. శరీర మధ్యలోని హృదయం మనస్సుకు స్థానం అని చెప్పబడింది.
నాభికోష్ఠాన్తరం యత్ తు తత్ర దేవో హుతాశనః మనః ప్రజాపతిర్ జ్ఞేయః కఫః సోమో విభావ్యతే
నాభి నుంచి లోపల ఉన్న ఖాళీలో దేవుడు అయిన అగ్ని నివసిస్తాడు. మనస్సు ప్రజాపతి, కఫం చంద్రునిగా ప్రకాశిస్తుంది.
పిత్తమ్ అగ్నిః స్మృతం త్వ్ ఏవమ్ అగ్నిసోమాత్మకం జగత్ ఏవం ప్రవర్తితే గర్భే వర్ధితే ఽర్బుదసంనిభే
పిత్తం అగ్నిగా భావించబడుతుంది. ఇలా జగత్తు అగ్ని-చంద్ర స్వరూపంగా ఉంది. గర్భం పెరిగి, ముద్దలా మారుతుంది.
వాయుః ప్రవేశం సంచక్రే సంగతః పరమాత్మనః స పఞ్చధా శరీరస్థో భిద్యతే వర్తతే పునః
వాయువు పరమాత్మతో కలసి లోపలికి ప్రవేశిస్తుంది. అది శరీరంలో ఐదు విధాలుగా విభజించి, తిరుగుతూ ఉంటుంది.
ప్రాణాపానౌ సమానశ్ చ ఉదానో వ్యాన ఏవ చ ప్రాణో ఽస్య పరమాత్మానం వర్ధయన్ పరివర్తతే
ప్రాణం, అపానము, సమానము, ఉదానము, వ్యానము — ఈ ఐదు వాయువులు. ప్రాణవాయువు లోపల పరమాత్మను పోషిస్తూ తిరుగుతుంది.
అపానః పశ్చిమం కాయమ్ ఉదానో ఽర్ధం శరీరిణః వ్యానస్ తు వ్యాప్యతే యేన సమానః సంనివర్తతే
అపానవాయువు శరీరపు క్రింది భాగాన్ని, ఉదానవాయువు పై భాగాన్ని నియంత్రిస్తాయి. వ్యానవాయువు అంతటా వ్యాపించి, సమానవాయువు సమతול్యం చేస్తుంది.
భూతావాప్తిస్ తతస్ తస్య జాయేతేన్ద్రియగోచరా పృథివీ వాయుర్ ఆకాశమ్ ఆపో జ్యోతిశ్ చ పఞ్చమమ్
ఆ తరువాత, అతనిలో భూతాలు, ఇంద్రియాలకు గ్రాహ్యంగా అవుతాయి. అవి భూమి, వాయువు, ఆకాశం, నీరు, ఐదవది అగ్ని.
తస్యేన్ద్రియనివిష్టాని స్వం స్వం భాగం ప్రచక్రిరే పార్థివం దేహమ్ ఆహుస్ తు ప్రాణాత్మానం చ మారుతమ్
ఆయనలో ఇంద్రియాలు ప్రతి ఒక్కటి తన తన స్థానంలో స్థిరంగా ఉంటాయి. శరీరం భూమి స్వరూపం, ప్రాణాత్మ వాయువు స్వరూపం అని అంటారు.
ఛిద్రాణ్య్ ఆకాశయోనీని జలాత్ స్రావః ప్రవర్తతే జ్యోతిశ్ చక్షూంషి తేజశ్ చ ఆత్మా తేషాం మనః స్మృతమ్
ఖాళీలు ఆకాశం నుంచే పుట్టాయి; నీటిలోంచి ప్రవాహం వస్తుంది; కళ్ళు వెలుగు రూపంలో ఏర్పడ్డాయి; వాటి మనస్సు చైతన్యమే అని చెప్పబడింది.
గ్రామాశ్ చ విషయాశ్ చైవ యస్య వీర్యాత్ ప్రవర్తితాః ఇత్య్ ఏతాన్ పురుషః సర్వాన్ సృజంల్ లోకాన్ సనాతనః
పల్లెలు, విషయాలు అన్నీ కూడా ఆయన శక్తితోనే ఏర్పడతాయి; ఇలాగే ఆ శాశ్వత పురుషుడు ఈ లోకాలన్నింటినీ సృష్టించాడు.
నైధనే ఽస్మిన్ కథం లోకే నరత్వం విష్ణుర్ ఆగతః ఏష నః సంశయో బ్రహ్మన్న్ ఏష నో విస్మయో మహాన్
ఈ నశ్వర లోకంలో మనుష్య జన్మను విష్ణువు ఎలా పొందాడు? బ్రహ్మన్, ఇదే మా సందేహం, ఇదే మా గొప్ప ఆశ్చర్యం.
కథం గతిర్ గతిమతామ్ ఆపన్నో మానుషీం తనుమ్ ఆశ్చర్యం పరమం విష్ణుర్ దేవైర్ దైత్యైశ్ చ కథ్యతే
అంత వేగవంతులైనవారి మార్గం ఎలా మానవ రూపాన్ని పొందింది? ఈ విష్ణువు యొక్క పరమాశ్చర్యాన్ని దేవతలు, దానవులు కూడా చెప్పుకుంటారు.
విష్ణోర్ ఉత్పత్తిమ్ ఆశ్చర్యం కథయస్వ మహామునే ప్రఖ్యాతబలవీర్యస్య విష్ణోర్ అమితతేజసః
మహామునీ, అపారమైన తేజస్సు, ప్రసిద్ధి చెందిన బలవీర్యంతో కూడిన విష్ణువు యొక్క ఆ అద్భుత జననాన్ని మాకు చెప్పండి.
కర్మణాశ్చర్యభూతస్య విష్ణోస్ తత్త్వమ్ ఇహోచ్యతామ్ కథం స దేవో దేవానామ్ ఆర్తిహా పురుషోత్తమః
విష్ణువు చేసిన కార్యాలు ఎంత ఆశ్చర్యకరమో, ఆయన యొక్క నిజమైన స్వరూపాన్ని ఇక్కడ వివరించండి. ఆ దేవుడు, దేవతలందరికీ శరణ్యుడు, బాధలను తొలగించేవాడు, ఎలా అవతరించాడు?
సర్వవ్యాపీ జగన్నాథః సర్వలోకమహేశ్వరః సర్గస్థిత్యన్తకృద్ దేవః సర్వలోకసుఖావహః
ఆయన అన్నింటిలో వ్యాపించి ఉన్నాడు, జగన్నాథుడు, అన్ని లోకాల మహేశ్వరుడు, సృష్టి, స్థితి, లయకర్త, అన్ని లోకాలకూ సుఖాన్ని ఇచ్చేవాడు.
అక్షయః శాశ్వతో ఽనన్తః క్షయవృద్ధివివర్జితః నిర్లేపో నిర్గుణః సూక్ష్మో నిర్వికారో నిరఞ్జనః
ఆయన నశించని వాడు, శాశ్వతుడు, అనంతుడు, క్షయం పెరుగుదల లేనివాడు, మచ్చలేని వాడు, గుణరహితుడు, సూక్ష్ముడు, మార్పులేని వాడు, కలుషరహితుడు.