గార్హపత్యేన విధినా అన్వాహార్యేణ కర్మణా అగ్నిమ్ ఆహవనీయం చ వేదం దీక్షాం సమిద్ ధ్రువమ్
గార్హపత్యాగ్ని విధానంతో, అన్వాహార్యకర్మతో, ఆహవనీయాగ్నిని, వేదాన్ని, దీక్షను, సమిధును స్థిరంగా ఏర్పాటు చేశాడు.
ప్రోక్షణీయం స్రువం చైవ ఆవభృథ్యం తథైవ చ అవాక్పాణిస్ తు యశ్ చక్రే హవ్యభాగభుజస్ తథా
ప్రోక్షణ పాత్రను, స్రువాన్ని, ఆవభృథ్య స్నానాన్ని, చేతులు కిందికి ఉంచి, హవిభాగాలను పంచుకునే వారికి కూడా ఏర్పరిచాడు.
హవ్యాదాంశ్ చ సురాంశ్ చక్రే కవ్యాదాంశ్ చ పితౄన్ అథ భోగార్థే యజ్ఞవిధినా ఽయోజయద్ యజ్ఞకర్మణి
దేవతలను హవిస్సు స్వీకర్తలుగా, పితృదేవతలను పిండప్రదాన స్వీకర్తలుగా చేసి, అనుభవార్థంగా యజ్ఞకర్మలో భాగస్వామ్యాన్ని కల్పించాడు.
పాత్రాణి దక్షిణాం దీక్షాం చరూంశ్ చోలూఖలాని చ యూపం సమిత్ స్రువం సోమం పవిత్రాన్ పరిధీన్ అపి
పాత్రలు, దక్షిణ, దీక్ష, చరులు, ఉలూఖలాలు, యూపం, సమిధు, స్రువం, సోమం, పవిత్రాలు, పరిధులను సృష్టించాడు.
యజ్ఞియాని చ ద్రవ్యాణి చమసాంశ్ చ తథాపరాన్ సదస్యాన్ యజమానాంశ్ చ మేధాదీంశ్ చ క్రతూత్తమాన్
యజ్ఞానికి కావలసిన పదార్థాలు, వివిధ రకాల చమసాలు, సహాయకులు, యజమానులు, ఋత్వికులు, శ్రేష్ఠమైన క్రతువులను ఏర్పరిచాడు.
విబభాజ పురా యస్ తు పారమేష్ఠ్యేన కర్మణా యుగానురూపం యః కృత్వా లోకాన్ అనుపరాక్రమాత్
ప్రాచీనకాలంలో పరమమైన కర్మతో యుగాలకు అనుగుణంగా వాటిని విభజించి, తన శక్తితో లోకాలను సృష్టించాడు.
క్షణా నిమేషాః కాష్ఠాశ్ చ కలాస్ త్రైకాల్యమ్ ఏవ చ ముహూర్తాస్ తిథయో మాసా దినం సంవత్సరస్ తథా
క్షణాలు, నిమిషాలు, కష్టాలు, కాలా భాగాలు, మూడు కాల విభాగాలు, ముహూర్తాలు, తిథులు, మాసాలు, రోజులు, సంవత్సరాన్ని కూడా ఏర్పరిచాడు.
ఋతవః కాలయోగాశ్ చ ప్రమాణం త్రివిధం త్రిషు ఆయుఃక్షేత్రాణ్య్ ఉపచయో లక్షణం రూపసౌష్ఠవమ్
ఋతువులు, కాలయోగాలు, మూడు విధాల ప్రమాణాలు, ఆయుర్దాయ క్షేత్రాలు, అభివృద్ధి, లక్షణాలు, రూప సౌందర్యాన్ని ఏర్పరిచాడు.
త్రయో లోకాస్ త్రయో దేవాస్ త్రైవిద్యం పావకాస్ త్రయః త్రైకాల్యం త్రీణి కర్మాణి త్రయో వర్ణాస్ త్రయో గుణాః
మూడు లోకాలు, మూడు దేవతలు, త్రివేదాలు, మూడు అగ్నులు, త్రికాల విభాగం, మూడు కర్మలు, మూడు వర్ణాలు, మూడు గుణాలను ఏర్పరిచాడు.
సృష్టా లోకాః పురా సర్వే యేనానన్తేన కర్మణా సర్వభూతగతః స్రష్టా సర్వభూతగుణాత్మకః
అంతులేని కర్మతో అన్ని లోకాలను సృష్టించినవాడు, సమస్త భూతాల్లో ఉన్న సృష్టికర్త, అన్ని భూత లక్షణాలను కలిగి ఉన్నవాడు.
నృణామ్ ఇన్ద్రియపూర్వేణ యోగేన రమతే చ యః గతాగతాభ్యాం యోగేన య ఏవ విధిర్ ఈశ్వరః
మనుషులలో ఇంద్రియాల ద్వారా ప్రారంభమయ్యే యోగంతో ఆనందించే వాడు, యోగబలంతో వచ్చిపోతున్నదానికి కారణమైన వాడు, అదే ధర్మ నియమం, అదే పరమేశ్వరుడు.
యో గతిర్ ధర్మయుక్తానామ్ అగతిః పాపకర్మణామ్ చాతుర్వర్ణ్యస్య ప్రభవశ్ చాతుర్వర్ణ్యస్య రక్షితా
ధర్మబద్ధులకూ మార్గంగా, పాపకర్మచేసినవారికి మార్గం లేనివాడిగా, నాలుగు వర్ణాలకు మూలంగా, వాటికి రక్షకుడిగా ఉన్నవాడు.
చాతుర్విద్యస్య యో వేత్తా చాతురాశ్రమ్యసంశ్రయః దిగన్తరం నభో భూమిర్ వాయుర్ వాపి విభావసుః
నాలుగు విధాల విద్యను తెలిసినవాడు, నాలుగు ఆశ్రమాల్లో స్థిరంగా ఉన్నవాడు, దిక్కులు, ఆకాశం, భూమి, గాలి, అగ్ని అన్నీ ఆయనే.
చన్ద్రసూర్యమయం జ్యోతిర్ యుగేశః క్షణదాచరః యః పరం శ్రూయతే జ్యోతిర్ యః పరం శ్రూయతే తపః
చంద్రుడు, సూర్యుడు కలిసిన వెలుగు, యుగాధిపతి, రాత్రిపూట సంచరించే వాడు, పరమజ్యోతి అని వినిపించే వాడు, పరమతపస్సు అని వినిపించే వాడు.
యం పరం ప్రాహుర్ అపరం యః పరః పరమాత్మవాన్ ఆదిత్యానాం తు యో దేవో యశ్ చ దైత్యాన్తకో విభుః
ఎవరిని కొందరు పరమాత్మ అని, మరికొందరు అపరమాత్మ అని పిలుస్తారో, ఆయనే పరమాత్మ. ఆదిత్యులలో దేవుడు, దైత్యులను సంహరించేవాడు, అన్నింటినీ వ్యాపించేవాడు ఆయనే.
యుగాన్తేష్వ్ అన్తకో యశ్ చ యశ్ చ లోకాన్తకాన్తకః సేతుర్ యో లోకసేతూనాం మేధ్యో యో మేధ్యకర్మణామ్
యుగాంతంలో అంతం చేసే వాడు, లోకాల్ని నాశనం చేసే వారిని కూడా నాశనం చేసే వాడు, లోకాల మధ్య వంతెనగా ఉండేవాడు, పవిత్రమైన కార్యాలు చేసే వారిలో పవిత్రుడు ఆయనే.
వేద్యో యో వేదవిదుషాం ప్రభుర్ యః ప్రభవాత్మనామ్ సోమభూతశ్ చ సౌమ్యానామ్ అగ్నిభూతో ఽగ్నివర్చసామ్
వేదాలు తెలిసినవారు తెలుసుకోవలసినవాడు, సృష్టికి అధిపతి, మృదువైనవారిలో సోమస్వరూపుడు, అగ్నివర్ణం కలిగినవారిలో అగ్ని స్వరూపుడు ఆయనే.
యః శక్రాణామ్ ఈశభూతస్ తపోభూతస్ తపస్వినామ్ వినయో నయవృత్తీనాం తేజస్ తేజస్వినామ్ అపి
ఇంద్రులలో అధిపతి, తపస్సులో తపస్సు, నియమాన్ని పాటించేవారిలో వినయం, తేజస్సు కలిగినవారిలో తేజస్సు ఆయనే.
విగ్రహో విగ్రహార్హాణాం గతిర్ గతిమతామ్ అపి ఆకాశప్రభవో వాయుర్ వాయోః ప్రాణాద్ ధుతాశనః
రూపం కలిగి ఉండటానికి అర్హులలో రూపం, గమ్యం కలిగినవారిలో గమ్యం, ఆకాశం నుంచి పుట్టిన వాయువు, వాయువులో ప్రాణం, ఆ ప్రాణం నుంచి హోమంలో హవిస్సును గ్రహించే అగ్ని ఆయనే.
దివో హుతాశనః ప్రాణః ప్రాణో ఽగ్నిర్ మధుసూదనః రసాచ్ ఛోణితసంభూతిః శోణితాన్ మాంసమ్ ఉచ్యతే
దివిలో హవిస్సును స్వీకరించే అగ్ని, ప్రాణంగా అగ్ని, మధుసూదనుడు, రసం నుంచి రక్తం, రక్తం నుంచి మాంసం పుట్టుతుందని చెబుతారు.
మాంసాత్ తు మేదసో జన్మ మేదసో ఽస్థి నిరుచ్యతే అస్థ్నో మజ్జా సమభవన్ మజ్జాతః శుక్రసంభవః
మాంసం నుంచి మెద, మెద నుంచి ఎముక, ఎముక నుంచి మజ్జ, మజ్జ నుంచి వీర్యం ఉత్పత్తి అవుతుంది.
శుక్రాద్ గర్భః సమభవద్ రసమూలేన కర్మణా తత్రాపాం ప్రథమో భాగః స సౌమ్యో రాశిర్ ఉచ్యతే
వీర్యం నుంచి గర్భం ఏర్పడుతుంది, దానికి మూలంగా రసం ఉంటుంది. అందులో మొదటి భాగమైన నీరు సోమరాశిగా పిలవబడుతుంది.
గర్భోష్మసంభవో జ్ఞేయో ద్వితీయో రాశిర్ ఉచ్యతే శుక్రం సోమాత్మకం విద్యాద్ ఆర్తవం పావకాత్మకమ్
గర్భం గర్భాశయపు వేడితో ఏర్పడిన రెండవ రాశిగా తెలుసుకోవాలి. వీర్యం సోమస్వరూపం, ఆర్తవం అగ్నిస్వరూపం అని గ్రహించాలి.
భావా రసానుగాశ్ చైషాం బీజే చ శశిపావకౌ కఫవర్గే భవేచ్ ఛుక్రం పిత్తవర్గే చ శోణితమ్
వాటికి గుణాలు రసాన్ని అనుసరిస్తాయి. బీజంలో చంద్రుడు, అగ్ని ఉంటారు. కఫవర్గంలో వీర్యం, పిత్తవర్గంలో రక్తం ఉంటుంది.
కఫస్య హృదయం స్థానం నాభ్యాం పిత్తం ప్రతిష్ఠితమ్ దేహస్య మధ్యే హృదయం స్థానం తన్ మనసః స్మృతమ్
కఫానికి హృదయం స్థానం, పిత్తానికి నాభి స్థానం. శరీర మధ్యలోని హృదయం మనస్సుకు స్థానం అని చెప్పబడింది.
నాభికోష్ఠాన్తరం యత్ తు తత్ర దేవో హుతాశనః మనః ప్రజాపతిర్ జ్ఞేయః కఫః సోమో విభావ్యతే
నాభి నుంచి లోపల ఉన్న ఖాళీలో దేవుడు అయిన అగ్ని నివసిస్తాడు. మనస్సు ప్రజాపతి, కఫం చంద్రునిగా ప్రకాశిస్తుంది.
పిత్తమ్ అగ్నిః స్మృతం త్వ్ ఏవమ్ అగ్నిసోమాత్మకం జగత్ ఏవం ప్రవర్తితే గర్భే వర్ధితే ఽర్బుదసంనిభే
పిత్తం అగ్నిగా భావించబడుతుంది. ఇలా జగత్తు అగ్ని-చంద్ర స్వరూపంగా ఉంది. గర్భం పెరిగి, ముద్దలా మారుతుంది.
వాయుః ప్రవేశం సంచక్రే సంగతః పరమాత్మనః స పఞ్చధా శరీరస్థో భిద్యతే వర్తతే పునః
వాయువు పరమాత్మతో కలసి లోపలికి ప్రవేశిస్తుంది. అది శరీరంలో ఐదు విధాలుగా విభజించి, తిరుగుతూ ఉంటుంది.
ప్రాణాపానౌ సమానశ్ చ ఉదానో వ్యాన ఏవ చ ప్రాణో ఽస్య పరమాత్మానం వర్ధయన్ పరివర్తతే
ప్రాణం, అపానము, సమానము, ఉదానము, వ్యానము — ఈ ఐదు వాయువులు. ప్రాణవాయువు లోపల పరమాత్మను పోషిస్తూ తిరుగుతుంది.
అపానః పశ్చిమం కాయమ్ ఉదానో ఽర్ధం శరీరిణః వ్యానస్ తు వ్యాప్యతే యేన సమానః సంనివర్తతే
అపానవాయువు శరీరపు క్రింది భాగాన్ని, ఉదానవాయువు పై భాగాన్ని నియంత్రిస్తాయి. వ్యానవాయువు అంతటా వ్యాపించి, సమానవాయువు సమతול్యం చేస్తుంది.