ప్రకృతేః స పరో యస్మాత్ పురుషాద్ అపి చోత్తమః తస్మాద్ వేదే పురాణే చ లోకే ఽస్మిన్ పురుషోత్తమః
ఆయన ప్రకృతికి అతీతుడైనవాడు, పురుషునికన్నా గొప్పవాడు కనుక, వేదాలలో, పురాణాలలో, ఈ లోకంలో ఆయనను పురుషోత్తముడు అని పిలుస్తారు.
యో ఽసౌ పురాణే వేదాన్తే పరమాత్మేత్య్ ఉదాహృతః ఆస్తే విశ్వోపకారాయ తేనాసౌ పురుషోత్తమః
పురాణాల్లో, వేదాంతంలో పరమాత్మ అని చెప్పబడినవాడు, జగత్తుకు మేలు కోసం ఉన్నాడు. అందుకే ఆయన పురుషోత్తముడు.
పాథే శ్మశానే గృహమణ్డపే వా రథ్యాప్రదేశేష్వ్ అపి యత్ర కుత్ర ఇచ్ఛన్న్ అనిచ్ఛన్న్ అపి తత్ర దేహం సంత్యజ్య మోక్షం లభతే మనుష్యః
పవిత్ర మార్గంలో, శ్మశానంలో, ఇంటి మంటపంలో, లేదా రహదారి కూడళ్లలో — ఎక్కడైనా, ఇష్టంతో గానీ, ఇష్టంలేక గానీ, అక్కడ శరీరాన్ని వదిలిన మనిషికి మోక్షం లభిస్తుంది.
తస్మాత్ సర్వప్రయత్నేన తస్మిన్ క్షేత్రే ద్విజోత్తమాః దేహత్యాగో నరైః కార్యః సమ్యఙ్ మోక్షాభికాఙ్క్షిభిః
కాబట్టి, బ్రాహ్మణులారా, మోక్షాన్ని కోరుకునే వారు ఆ పవిత్ర క్షేత్రంలో శరీరాన్ని విడిచేందుకు అన్ని విధాలా ప్రయత్నించాలి.
పురుషాఖ్యస్య మాహాత్మ్యం న భూతం న భవిష్యతి త్యక్త్వా యత్ర నరో దేహం ముక్తిం ప్రాప్నోతి దుర్లభామ్
పురుష అనే స్థలానికి ఉన్న మహిమ గతంలో ఎప్పుడూ లేదు, భవిష్యత్తులో కూడా ఉండదు. అక్కడ శరీరాన్ని విడిచినవాడు దుర్లభమైన ముక్తిని పొందుతాడు.
గుణానామ్ ఏకదేశో ఽయం మయా క్షేత్రస్య కీర్తితః కః సమస్తాన్ గుణాన్ వక్తుం శక్తో వర్షశతైర్ అపి
ఈ క్షేత్రానికి ఉన్న గుణాలలో కొంత భాగాన్ని మాత్రమే నేను వివరించాను. వంద సంవత్సరాలు చెప్పినా అన్ని గుణాలను వివరించగలిగేది ఎవరు?
యది యూయం మునిశ్రేష్ఠా మోక్షమ్ ఇచ్ఛథ శాశ్వతమ్ తస్మిన్ క్షేత్రవరే పుణ్యే నివసధ్వమ్ అతన్ద్రితాః
మహర్షులారా, మీరు శాశ్వత మోక్షాన్ని కోరుకుంటే, ఆ పవిత్రమైన ఉత్తమ క్షేత్రంలో అలసట లేకుండా నివసించండి.
తే తస్య వచనం శ్రుత్వా బ్రహ్మణో ఽవ్యక్తజన్మనః నివాసం చక్రిరే తత్ర అవాపుః పరమం పదమ్
అవ్యక్త జన్మ కలిగిన బ్రహ్మ చెప్పిన మాటలు విని, వారు అక్కడ నివసించి, పరమ పదాన్ని పొందారు.
తస్మాద్ యూయం ప్రయత్నేన నివసధ్వం ద్విజోత్తమాః పురుషాఖ్యే వరే క్షేత్రే యది ముక్తిమ్ అభీప్సథ
కాబట్టి, బ్రాహ్మణులారా, మీరు ముక్తిని కోరుకుంటే, పురుష అనే ఉత్తమ క్షేత్రంలో ప్రయత్నపూర్వకంగా నివసించండి.
తస్మిన్ క్షేత్రే మునిశ్రేష్ఠాః సర్వసత్త్వసుఖావహే ధర్మార్థకామమోక్షాణాం ఫలదే పురుషోత్తమే
మహర్షులారా, ఆ క్షేత్రంలో అన్ని జీవులకు సుఖాన్ని కలిగించే పురుషోత్తముడు, ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షం అనే నాలుగు ఫలితాలను ప్రసాదిస్తాడు.
కణ్డుర్ నామ మహాతేజా ఋషిః పరమధార్మికః సత్యవాదీ శుచిర్ దాన్తః సర్వభూతహితే రతః
కండుడు అనే మహాతేజస్సుతో, పరమధార్మికుడు, ఎప్పుడూ సత్యం మాట్లాడే వాడు, పవిత్రుడు, మనస్సును అదుపులో పెట్టుకున్నవాడు, అన్ని జీవుల శ్రేయస్సు కోసం నిత్యం తపించే వాడు.
జితేన్ద్రియో జితక్రోధో వేదవేదాఙ్గపారగః అవాప పరమాం సిద్ధిమ్ ఆరాధ్య పురుషోత్తమమ్
ఇంద్రియాలను, కోపాన్ని జయించినవాడు, వేదాలు మరియు వాటి శాఖల్లో నిపుణుడైన కండుడు, పరమపురుషుడిని ఆరాధించి అత్యున్నత సిద్ధిని పొందాడు.
అన్యే ఽపి తత్ర సంసిద్ధా మునయః సంశితవ్రతాః సర్వభూతహితా దాన్తా జితక్రోధా విమత్సరాః
అక్కడ మరికొంతమంది మునులు కూడా ఉండేవారు. వారు కఠిన వ్రతాలు పాటిస్తూ, అన్ని జీవుల శ్రేయస్సు కోసం జీవిస్తూ, మనస్సును అదుపులో పెట్టుకొని, కోపాన్ని జయించి, అసూయ లేని వారు.
కో ఽసౌ కణ్డుః కథం తత్ర జగామ పరమాం గతిమ్ శ్రోతుమ్ ఇచ్ఛామహే తస్య చరితం బ్రూహి సత్తమ
ఈ కండుడు ఎవరు? ఆయన అక్కడ ఎలా పరమగతిని పొందాడు? ఆయన జీవిత కథను వినాలని మేము కోరుతున్నాము. దయచేసి ఆ కథను చెప్పండి, ఓ ఉత్తమునీ!
శృణుధ్వం మునిశార్దూలాః కథాం తస్య మనోహరామ్ ప్రవక్ష్యామి సమాసేన మునేస్ తస్య విచేష్టితమ్
ఓ మునిశార్దూలులారా! ఆయన కథ ఎంత మధురంగా ఉంటుందో వినండి. ఆ మునివర్యుని కార్యాలను సంక్షిప్తంగా చెప్పబోతున్నాను.
పవిత్రే గోమతీతీరే విజనే సుమనోహరే కన్దమూలఫలైః పూర్ణే సమిత్పుష్పకుశాన్వితైః
పవిత్రమైన, అందమైన గోమతి నది తీరంలో, శాంతమైన, ఆకర్షణీయమైన ప్రదేశంలో, కందులు, మూలికలు, పండ్లు, పుష్పాలు సమృద్ధిగా ఉండే చోట, సమిత్, పుష్పాలు, దర్భలు సమృద్ధిగా ఉండేవి.
నానాద్రుమలతాకీర్ణే నానాపుష్పోపశోభితే నానాపక్షిరుతే రమ్యే నానామృగగణాన్వితే
అక్కడ色色 చెట్లు, వల్లీలు విరివిగా పెరిగి ఉండేవి.色色 పుష్పాలతో అలంకరించబడి,色色 పక్షుల గానాలతో మధురంగా,色色 మృగసమూహాలతో నిండిన ఆ ప్రదేశం ఎంతో రమణీయంగా ఉండేది.
తత్రాశ్రమపదం కణ్డోర్ బభూవ మునిసత్తమాః సర్వర్తుఫలపుష్పాఢ్యం కదలీఖణ్డమణ్డితమ్
అలాంటి ప్రదేశంలో కండుడు ఆశ్రమం ఉండేది, ఓ మునిశ్రేష్ఠులారా! అన్ని ఋతువుల పండ్లు, పుష్పాలతో నిండినది, అరటి చెట్ల గుళికలతో అలంకరించబడినది.
తపస్ తేపే మునిస్ తత్ర సుమహత్ పరమాద్భుతమ్ వ్రతోపవాసైర్ నియమైః స్నానమౌనసుసంయమైః
అక్కడ ఆ ముని గొప్ప తపస్సు చేశాడు. వ్రతాలు, ఉపవాసాలు, నియమాలు, స్నానం, మౌనం, మనస్సు నియంత్రణతో అతని తపస్సు అద్భుతంగా సాగింది.
గ్రీష్మే పఞ్చతపా భూత్వా వర్షాసు స్థణ్డిలేశయః ఆర్ద్రవాసాస్ తు హేమన్తే స తేపే సుమహత్ తపః
వేసవిలో అయిదు అగ్నుల మధ్య తపస్సు చేసేవాడు. వర్షాకాలంలో నేలమీదే పడుకుని ఉండేవాడు. చలికాలంలో తడిప్పటి వస్త్రాలు ధరించి, తీవ్రమైన తపస్సు చేసేవాడు.
దృష్ట్వా తు తపసో వీర్యం మునేస్ తస్య సువిస్మితాః బభూవుర్ దేవగన్ధర్వాః సిద్ధవిద్యాధరాస్ తథా
ఆ ముని తపస్సు శక్తిని చూసి, దేవతలు, గంధర్వులు, సిద్ధులు, విద్యాధరులు అందరూ ఆశ్చర్యపోయారు.
భూమిం తథాన్తరిక్షం చ దివం చ మునిసత్తమాః కణ్డుః సంతాపయామ్ ఆస త్రైలోక్యం తపసో బలాత్
కండుడు తన తపస్సు శక్తితో భూమిని, ఆకాశాన్ని, స్వర్గాన్ని వేడెక్కించాడు, ఓ మునిశ్రేష్ఠులారా! మూడు లోకాలు కూడా ప్రభావితమయ్యాయి.
అహో ఽస్య పరమం ధైర్యమ్ అహో ఽస్య పరమం తపః ఇత్య్ అబ్రువంస్ తదా దృష్ట్వా దేవాస్ తం తపసి స్థితమ్
ఆయన తపస్సులో స్థిరంగా ఉన్న 모습을 చూసి, దేవతలు 'అయ్యో! ఎంత గొప్ప ధైర్యం! ఎంత గొప్ప తపస్సు!' అని ఆశ్చర్యపడ్డారు.
మన్త్రయామ్ ఆసుర్ అవ్యగ్రాః శక్రేణ సహితాస్ తదా భయాత్ తస్య సముద్విగ్నాస్ తపోవిఘ్నమ్ అభీప్సవః
అప్పుడు దేవతలు ఇంద్రునితో కలిసి భయంతో, ఆ ముని తపస్సును అడ్డుకోవాలని ఆలోచించసాగారు.
జ్ఞాత్వా తేషామ్ అభిప్రాయం శక్రస్ త్రిభువనేశ్వరః ప్రమ్లోచాఖ్యాం వరారోహాం రూపయౌవనగర్వితామ్
వారి ఉద్దేశాన్ని తెలుసుకున్న ఇంద్రుడు, మూడు లోకాల అధిపతి, అందమైన రూపం, యవ్వనంతో గర్వపడే ప్రమ్లోచ అనే అప్సరసను పిలిపించాడు.
సుమధ్యాం చారుజఙ్ఘాం తాం పీనశ్రోణిపయోధరామ్ సర్వలక్షణసంపన్నాం ప్రోవాచ ఫలసూదనః
ఆమె నాజూకైన నడుము, అందమైన కాళ్లు, పుష్టిగా ఉన్న నితంబాలు, వక్షోజాలు కలిగి, అన్ని శుభలక్షణాలతో అలంకరించబడి ఉండేది. ఆమెతో ఫలసూదనుడు మాట్లాడాడు.
ప్రమ్లోచే గచ్ఛ శీఘ్రం త్వం యదాసౌ తప్యతే మునిః విఘ్నార్థం తస్య తపసః క్షోభయస్వాంశు సుప్రభే
'ప్రమ్లోచా! ఆ ముని తపస్సులో ఉన్నప్పుడు వెంటనే వెళ్లి, అతని తపస్సును భంగపరచడానికి ప్రయత్నించు, ఓ ప్రకాశవంతమైనవాడా!'
తవ వాక్యం సురశ్రేష్ఠ కరోమి సతతం ప్రభో కింతు శఙ్కా మమైవాత్ర జీవితస్య చ సంశయః
'ఓ దేవతలలో శ్రేష్ఠుడా! మీ ఆజ్ఞను ఎప్పుడూ పాటిస్తాను. కానీ ఈ విషయంలో నాకు కొంత భయం ఉంది. నా ప్రాణం మీద కూడా సందేహం కలుగుతోంది.'
బిభేమి తం మునివరం బ్రహ్మచర్యవ్రతే స్థితమ్ అత్యుగ్రం దీప్తతపసం జ్వలనార్కసమప్రభమ్
బ్రహ్మచర్య వ్రతంలో నిలకడగా ఉన్న ఆ మహర్షిని, అతని ఘోరమైన తపస్సు, అగ్ని, సూర్యునిలా ప్రకాశించే తేజస్సు చూసి నాకు భయం కలుగుతోంది.
జ్ఞాత్వా మాం స మునిః క్రోధాద్ విఘ్నార్థం సముపాగతామ్ కణ్డుః పరమతేజస్వీ శాపం దాస్యతి దుఃసహమ్
ఆ మహర్షి, నేను కోపంతో అతని తపస్సుకు అడ్డంగా వచ్చానని తెలుసుకుని, పరమ తేజస్సుతో ఉన్న కండుమహర్షి భరించలేని శాపం వేస్తాడని నాకు భయం.