ఏతచ్ ఛ్రుత్వా ఋషేర్ వాక్యం విశ్వామిత్రస్య ధీమతః తపస్ తప్త్వా బహుకాలం తామసం భావమ్ ఆశ్రితః
విశ్వామిత్రుడు చెప్పిన ఈ మాటలు విని, అతడు చాలా కాలం తపస్సు చేసి, తమసమైన భావాన్ని స్వీకరించాడు.
విశ్వరూపః కర్మ భీమం చకార సురభీషణమ్ పశ్యత్సు ఋషిముఖ్యేషు వార్యమాణో ఽపి నిత్యశః
విశ్వరూపుడు భయంకరమైన, దేవతలకూ భయపెట్టే పని చేశాడు. అగ్రగణ్యులైన ఋషులు చూస్తూ ఉండగా, వారు ఎన్నిసార్లు ఆపాలని ప్రయత్నించినా, అతడు ఆగలేదు.
ఆత్మకోపానుసారేణ భీమం కర్మ తథాకరోత్ భీషణే కుణ్డఖాతే తు భీషణే జాతవేదసి
తన కోపానికి లోబడి, విశ్వరూపుడు ఆ భయంకరమైన గోతిలో, భయానకమైన యజ్ఞాగ్నిలో ఆ పని చేశాడు.
భీషణం రౌద్రపురుషం ధ్యాత్వాత్మానం గుహాశయమ్ ఏవం తపన్తమ్ ఆలక్ష్య వాగ్ ఉవాచాశరీరిణీ
తాను భయంకరమైన, ఉగ్ర స్వరూపుడిగా, హృదయ గుహలో నివసిస్తున్నవాడిగా ధ్యానం చేస్తూ తపస్సు చేస్తున్నప్పుడు, ఆకాయమైన వాణి వినిపించింది.
జటాజూటం వినాత్మానం న చ వృత్రో వ్యజీయత వృథాత్మానం విశ్వరూపో జుహుయాజ్ జాతవేదసి
జటాజూటం లేకుండా అతడిని వృత్రుడిగా ఎవరూ గుర్తించలేదు. విశ్వరూపుడు వృథాగా తనను తానే యజ్ఞాగ్నిలో ఆర్పించాడు.
స ఏవేన్ద్రః స వరుణః స చ స్యాత్ సర్వమ్ ఏవ చ త్యక్త్వాత్మానం జటామాత్రం హుతవాన్ వృజినోద్భవః
అతడే ఇంద్రుడయ్యాడు, అతడే వరుణుడయ్యాడు, అతడే అన్నిటికీ కారణమయ్యాడు. తనను తాను వదిలిపెట్టి, కేవలం జటలను మాత్రమే హోమం చేశాడు. అందువల్ల పాపం పుట్టింది.
వృత్ర ఇత్య్ ఉచ్యతే వేదే స చాపి వృజినో ఽభవత్ భీమస్య మహిమానం కో జానాతి జగదీశితుః
వేదాల్లో అతడిని వృత్రుడు అని పిలుస్తారు. అతడూ పాపాత్ముడయ్యాడు. ఈ భయంకరమైన జగదీశ్వరుని మహిమను ఎవరు తెలుసుకోగలరు?
సృజత్య్ అశేషమ్ అపి యో న చ సఙ్గేన లిప్యతే విరరామేతి సంకీర్త్య సా వాణ్య్ ఏనం మునీశ్వరాః
అన్ని సృష్టించేవాడు, కానీ ఏదితోనూ అంటుకోని వాడు — అని ఈ మాట వినిపించగానే, మునిశ్రేష్ఠులు ఆయనను 'విరరాముడు' అని స్తుతించారు.
భీమేశ్వరం నమస్కృత్య జగ్ముః స్వం స్వమ్ అథాశ్రమమ్ విశ్వరూపో మహాభీమో భీమకర్మా తథాకృతిః
భీమేశ్వరునికి నమస్కరించి, వారు తమ తమ ఆశ్రమాలకు వెళ్లిపోయారు. విశ్వరూపుడు మహాభయంకరుడిగా, భయంకరమైన కార్యాలు, రూపంతో అక్కడే ఉన్నాడు.
భీమభావో భీమతనుం ధ్యాత్వాత్మానం జుహావ హ తస్మాద్ భీమేశ్వరో దేవః పురాణే పరిపఠ్యతే తత్ర స్నానం చ దానం చ ముక్తిదం నాత్ర సంశయః
తాను భయంకరమైన రూపాన్ని ధ్యానం చేసి, తనను తానే హోమం చేశాడు. అందుకే భీమేశ్వరుడు పురాణాల్లో ప్రసిద్ధి చెందాడు. అక్కడ స్నానం చేసి, దానం చేస్తే మోక్షం లభిస్తుంది — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
ఇతి పఠతి శృణోతి యశ్ చ భక్త్యా విబుధపతిం శివమ్ అత్ర భీమరూపమ్ జగతి విదితమ్ అశేషపాపహారి స్మృతిపదశరణేన ముక్తిదశ్ చ
ఈ భీమరూపుడైన శివుడిని భక్తితో ఎవరు చదువుతారో, వినుతారో, వారు అన్ని పాపాలనుండి విముక్తి పొందుతారు. ఆయన పాదస్మరణను ఆశ్రయిస్తే మోక్షం లభిస్తుంది.
గోదావరీ తావద్ అశేషపాప సమూహహన్త్రీ పరమార్థదాత్రీ సదైవ సర్వత్ర విశేషతస్ తు యత్రామ్బురాశిం సమనుప్రవిష్టా
గోదావరి ఎప్పుడూ అన్ని పాప సమూహాలను నశింపజేస్తుంది, పరమార్థాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. ఆమె సముద్రంలో కలిసే చోటు ప్రత్యేకంగా పవిత్రమైనది.
స్నాత్వా తు తస్మిన్ సుకృతీ శరీరీ గోదావరీవారిధిసంగమే యః ఉద్ధృత్య తీవ్రాన్ నిరయాద్ అశేషాత్ స పూర్వజాన్ యాతి పురం పురారేః
గోదావరి సముద్ర సంగమంలో స్నానం చేసి, పుణ్యంతో శరీరం విడిచినవాడు, తీవ్రమైన నరకాలనుండి విముక్తి పొంది, పురారిపురికి చేరతాడు.
వేదాన్తవేద్యం యద్ ఉపాసితవ్యం తద్ బ్రహ్మ సాక్షాత్ ఖలు భీమనాథః దృష్టే హి తస్మిన్ న పునర్ విశన్తి శరీరిణః సంస్మృతిమ్ ఉగ్రదుఃఖామ్
వేదాంతములో తెలుసుకోవలసినది, ఉపాసించవలసిన పరబ్రహ్మ స్వరూపమే నిజంగా భీమనాథుడు. ఆయనను దర్శించినవారు ఇక శరీరధారణలో ఉండే ఘోరమైన బాధలకు తిరిగి లోనవారు కాదు.
సా సంగతా పూర్వమ్ అపాంపతిం తం గఙ్గా సురాణామ్ అపి వన్దనీయా దేవైశ్ చ సర్వైర్ అనుగమ్యమానా సంస్తూయమానా మునిభిర్ మరుద్భిః
దేవతలకూ పూజ్యమైన గంగాదేవి, మునులూ, దేవతలూ, మరుత్గణాలూ ఆమెను అనుసరించి, స్తుతిస్తూ, నీటి అధిపతి దగ్గరికి వెళ్లింది.
వసిష్ఠజాబాలిసయాజ్ఞవల్క్య క్రత్వఙ్గిరోదక్షమరీచివైష్ణవాః శాతాతపః శౌనకదేవరాత భృగ్వగ్నివేశ్యాత్రిమరీచిముఖ్యాః
వసిష్ఠుడు, జాబాలీ, యాజ్ఞవల్క్యుడు, క్రతువు, అంగిరసుడు, దక్షుడు, మరీచి, వైష్ణవుడు, శాతాతపుడు, శౌనకుడు, దేవరాతుడు, భృగువు, అగ్నివేశ్యుడు, అత్రి, మరీచి మొదలైన ప్రముఖ మునులు,
సుధూతపాపా మనుగౌతమాదయః సకౌశికాస్ తుమ్బరుపర్వతాద్యాః అగస్త్యమార్కణ్డసపిప్పలాద్యాః సగాలవా యోగపరాయణాశ్ చ
సుధూతుడు, పాపుడు, మనువు, గౌతముడు మొదలైనవారు, కౌశికులు, తుంబురు, పర్వతుడు మొదలైనవారు, అగస్త్యుడు, మార్కండేయుడు, పిప్పలాదుడు, గాలవుడు, యోగానికి పరాయణమైనవారు కూడా,
సవామదేవాఙ్గిరసో ఽథ భార్గవాః స్మృతిప్రవీణాః శ్రుతిభిర్ మనోజ్ఞాః సర్వే పురాణార్థవిదో బహుజ్ఞాస్ తే గౌతమీం దేవనదీం తు గత్వా
సవామదుడు, అంగిరసుడు, భార్గవులు, స్మృతుల్లో నిపుణులు, వేదాల్లో మధురంగా ఉండేవారు, పురాణార్థాన్ని బాగా తెలిసినవారు, విస్తృత జ్ఞానం కలవారు — వీరందరూ గౌతమీ అనే పవిత్ర నదిని చేరారు.
స్తోష్యన్తి మన్త్రైః శ్రుతిభిః ప్రభూతైర్ హృద్యైశ్ చ తుష్టైర్ ముదితైర్ మనోభిః తాం సంగతాం వీక్ష్య శివో హరిశ్ చ ఆత్మానమ్ ఆదర్శయతాం మునిభ్యః
వారు ఆనందభరితమైన హృదయాలతో, సమృద్ధిగా మంత్రాలు, వేదమంత్రాలతో గంగాదేవిని స్తుతించారు. అప్పుడు శివుడు, హరిదేవుడు అక్కడ కూడిన మునులకు తమను తాము దర్శింపజేశారు.
ఆదిత్యా వసవో రుద్రా మరుతో లోకపాలకాః కృతాఞ్జలిపుటాః సర్వే స్తువన్తి హరిశంకరౌ
ఆదిత్యులు, వసువులు, రుద్రులు, మరుతులు, లోకపాలకులు — వీరందరూ చేతులు జోడించి హరి, శంకరులను స్తుతించారు.
సంగమేషు ప్రసిద్ధేషు నిత్యం సప్తసు నారద సముద్రస్య చ గఙ్గాయా నిత్యం దేవౌ ప్రతిష్ఠితౌ
నారదా, ప్రసిద్ధమైన ఏడు సంగమాలలోనూ, సముద్రం-గంగా సంగమంలోనూ, ఆ ఇద్దరు దేవుళ్లు ఎప్పుడూ ఉంటారు.
గౌతమేశ్వర ఆఖ్యాతో యత్ర దేవో మహేశ్వరః నిత్యం సంనిహితస్ తత్ర మాధవో రమయా సహ
గౌతమేశ్వరమనే ప్రదేశంలో మహేశ్వరుడు ఎప్పుడూ ఉంటాడు. అక్కడ మాధవుడు కూడా రమాతో కలసి ఎల్లప్పుడూ ఉంటాడు.
బ్రహ్మేశ్వర ఇతి ఖ్యాతో మయైవ స్థాపితః శివః లోకానామ్ ఉపకారార్థమ్ ఆత్మనః కారణాన్తరే
బ్రహ్మేశ్వరమని ప్రసిద్ధమైన ఆ స్థలంలో, లోకాల క్షేమార్థం, నా స్వంత కారణాన కూడా, నేను శివుడిని ప్రతిష్ఠించాను.
చక్రపాణిర్ ఇతి ఖ్యాతః స్తుతో దేవైర్ మయా సహ తత్ర సంనిహితో విష్ణుర్ దేవైః సహ మరుద్గణైః
అక్కడ విష్ణువు చక్రపాణి అని ప్రసిద్ధి. దేవతలు, నేను కలిసి ఆయనను స్తుతించాము. అక్కడ విష్ణువు దేవతలూ, మరుతులతో కూడి ఉంటాడు.
ఐన్ద్రతీర్థమ్ ఇతి ఖ్యాతం తద్ ఏవ హయమూర్ధకమ్ హయమూర్ధా తత్ర విష్ణుస్ తన్మూర్ధని సురా అపి సోమతీర్థమ్ ఇతి ఖ్యాతం యత్ర సోమేశ్వరః శివః
ఆ ప్రదేశం ఇంద్రతీర్థం, హయమూర్ధకంగా కూడా పిలవబడుతుంది. అక్కడ విష్ణువు గుర్రపు తలపై ఉంటాడు, దేవతలు కూడా అక్కడే ఉంటారు. అదే ప్రదేశం సోమతీర్థం, అక్కడ శివుడు సోమేశ్వరుడిగా ప్రసిద్ధి.
ఇన్ద్రస్య సోమశ్రవసో దేవైశ్ చ ఋషిభిస్ తథా ప్రార్థితః సోమ ఏవాదావ్ ఇన్ద్రాయేన్దో పరిస్రవ
ఇంద్రుడు, సోముడు, శ్రవసు, దేవతలు, ఋషులు కోరగా, మొదట సోముడిని ఇలా ప్రార్థించారు: 'ఓ సోమా, ఇంద్రునికి ప్రవహించు.'
సప్త దిశో నానాసూర్యాః సప్త హోతార ఋత్విజః దేవా ఆదిత్యా యే సప్త తేభిః సోమాభిరక్ష న
ఏడు దిక్కులు, వాటి సూర్యులు, ఏడు హోతారులు, ఏడు ఆదిత్యులు — వీరందరితో కలసి సోమా, మా రక్షణకై ఉండు.
యత్ తే రాజఞ్ ఛృతం హవిస్ తేన సోమాభిరక్ష నః అరాతీవా మా నస్ తారీన్ మో చ నః కించనామమద్
రాజా, నువ్వు స్వీకరించిన హవిస్సుతో, సోముని ద్వారా మమ్మల్ని రక్షించు. శత్రువులు మమ్మల్ని జయించకూడదు, ఏదీ మాకు హాని చేయకూడదు.
ఋషే మన్త్రకృతాం స్తోమైః కశ్యపోద్వర్ధయన్ గిరః సోమం నమస్య రాజానం యో జజ్ఞే వీరుధాం పతిర్
ఋషులు రాసిన మంత్రాలతో కశ్యపుడు స్తుతులు పెంచాడు. మొక్కలకు అధిపతిగా జన్మించిన రాజైన సోమునికి నమస్కరిస్తాము.
కారుర్ అహం తతో భిషగ్ ఉపలప్రక్షిణీ ననా నానాధియో వసూయవో ఽను గా ఇవ తస్థిమ
నేను కవి, ఆ తర్వాత వైద్యుడిని. ఔషధాలను సేకరించాను. వివిధ ఆలోచనలతో, ధనాన్ని కోరుతూ, మేమంతా ఆవుల్లా కలిసి నిలిచాము.