నిష్పాదితం మహాసత్త్రమ్ ఋషిభిః పారదర్శిభిః ఏతస్మిన్న్ అన్తరే తత్ర దేవానాం ప్రబలో రిపుః
ఆ ఋషులు, సత్యాన్ని తెలుసుకున్నవారు, అక్కడ గొప్ప యజ్ఞాన్ని నిర్వహించారు. అదే సమయంలో, అక్కడ దేవతలకు శక్తివంతమైన శత్రువు పుట్టుకొచ్చాడు.
విశ్వరూప ఇతి ఖ్యాతో మునీనాం సత్త్రమ్ అభ్యగాత్ బ్రహ్మచర్యేణ తపసా తాన్ ఆరాధ్య యథావిధి వినయేనాథ పప్రచ్ఛ ఋషీన్ సర్వాన్ అనుక్రమాత్
విశ్వరూపుడు అని పేరుగలవాడు ఆ ఋషుల యజ్ఞస్థలానికి వచ్చాడు. బ్రహ్మచర్యం పాటిస్తూ, తపస్సు చేసి, విధిగా వారిని గౌరవించి, వినయంతో అందరిని వరుసగా అడిగాడు.
ధ్రువం సర్వే యథాకామం మమ స్వాస్థ్యేన హేతునా యథా స్యాద్ బలవాన్ పుత్రో దేవానామ్ అపి దుర్ధరః యజ్ఞైర్ వా తపసా వాపి మునయో వక్తుమ్ అర్హథ
మీ అందరితో నేను కోరుకున్నట్లు, నా మేలు కోసం, దేవతలకూ దుర్జయుడైన బలమైన కుమారుడు నాకు ఎలా కలుగుతాడు? యజ్ఞాల ద్వారా లేదా తపస్సు ద్వారా? దయచేసి చెప్పండి.
తత్ర ప్రాహ మహాబుద్ధిర్ విశ్వామిత్రో మహామనాః
అప్పుడు మహామతి, మహాత్ముడు అయిన విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు.
కర్మణా తాత లభ్యన్తే ఫలాని వివిధాని చ త్రయాణాం కారణానాం చ కర్మ ప్రథమకారణమ్
ప్రియమైనవాడా, ఎన్నో విధాలుగా ఫలితాలు కర్మ ద్వారా లభిస్తాయి. మూడు కారణాలలో కర్మే ప్రధానమైనది.
తతశ్ చ కారణం కర్తా తతశ్ చాన్యత్ ప్రకీర్తితమ్ ఉపాదానం తథా బీజం న చ కర్మ విదుర్ బుధాః
ఆ తరువాత, కర్త కూడా ఒక కారణం, ఇంకొకటి పదార్థం, అలాగే బీజం అని కూడా అంటారు. కానీ, కేవలం కర్మే కారణమని జ్ఞానులు అనరు.
కర్మణాం కారణత్వం చ కారణే పుష్కలే సతి భావాభావౌ ఫలే దృష్టౌ తస్మాత్ కర్మాశ్రితం ఫలమ్
కర్మలకు కారణత్వం, కారణాలు చాలినపుడు ఉంటుంది. ఫలితాలు కలుగుతాయా లేదా అనేది కారణాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అందువల్ల ఫలం కర్మపైనే ఆధారపడి ఉంటుంది.
కర్మాపి ద్వివిధం జ్ఞేయం క్రియమాణం తథా కృతమ్ కర్తవ్యం క్రియమాణస్య సాధనం యద్ యద్ ఉచ్యతే
కర్మ రెండు విధాలుగా తెలుసుకోవాలి — జరుగుతున్నది, జరిగిపోయినది. చేయవలసినదానికి సాధనంగా ఏది చెప్పబడుతుందో అదే.
తద్భావాః కర్మసిద్ధౌ చ ఉభయత్రాపి కారణమ్ యద్ యద్ భావయతే జన్తుః కర్మ కుర్వన్ విచక్షణః
ఆ సాధనాల ఉనికి, రెండు సందర్భాల్లోనూ కర్మ సిద్ధికి కారణం. జ్ఞానవంతుడు ఏది భావిస్తాడో, ఆ భావంతో కర్మ చేస్తే అదే కారణమవుతుంది.
తద్భావనానురూపేణ ఫలనిష్పత్తిర్ ఉచ్యతే కరోతి కర్మ విధివద్ వినా భావనయా యది
ఎలా భావిస్తే, ఫలితాలు కూడా అలాగే కలుగుతాయని చెబుతారు. నియమం ప్రకారం కర్మ చేసినా, భావన లేకుండా చేస్తే,
అన్యథా స్యాత్ ఫలం సర్వం తస్య భావానురూపతః తస్మాత్ తపో వ్రతం దానం జపయజ్ఞాదికాః క్రియాః
అప్పుడు ఫలితాలు అన్నీ ఆ భావానికి అనుగుణంగా వేరుగా వస్తాయి. అందువల్ల తపస్సు, వ్రతం, దానం, జపం, యజ్ఞం వంటి కార్యాలు
కర్మణస్ త్వ్ అనురూపేణ ఫలం దాస్యన్తి భావతః తస్మాద్ భావానురూపేణ కర్మ వై దాస్యతే ఫలమ్
కర్మకు అనుగుణమైన భావంతో చేస్తే ఫలితాన్ని ఇస్తాయి. అందువల్ల భావానికి అనుగుణంగా ఫలం లభిస్తుంది.
భావస్ తు త్రివిధో జ్ఞేయః సాత్త్వికో రాజసస్ తథా తామసస్ తు తథా జ్ఞేయః ఫలం కర్మానుసారతః
భావం మూడు విధాలుగా తెలుసుకోవాలి — సాత్వికం, రాజసం, అలాగే తామసం. ఫలం కర్మ స్వభావాన్ని అనుసరిస్తుంది.
భావనానుగుణం చేతి విచిత్రా కర్మణాం స్థితిః తస్మాద్ ఇచ్ఛానుసారేణ భావం కుర్యాద్ విచక్షణః
భావానికి అనుగుణంగా కర్మల స్థితి అనేక విధాలుగా ఉంటుంది. అందువల్ల జ్ఞానవంతుడు తన కోరికకు తగినట్లు భావాన్ని ఏర్పరచుకోవాలి.
పశ్చాత్ కర్మాపి కర్తవ్యం ఫలదాతాపి తద్విధమ్ ఫలం దదాతి ఫలినాం ఫలే యది ప్రవర్తతే
తర్వాత కూడా కర్మ చేయాలి; ఫలాన్ని ఇచ్చేవాడు, ఫలాన్ని కోరినవాడు ఫలంలో నిమగ్నమైతే, అదే విధమైన ఫలాన్ని ఇస్తాడు.
కర్మకారో న తత్రాస్తి కుర్యాత్ కర్మ స్వభావతః తద్ ఏవ చోపదానాది సత్త్వాదిగుణభేదతః
అక్కడ కర్మను సృష్టించేవాడు ఎవ్వరూ ఉండరు; ప్రతి ఒక్కరూ తన స్వభావాన్ని అనుసరించి కర్మ చేస్తారు. అదే పదార్థం మొదలైన కారణాలతో, సత్వాది గుణాల వేరుపాటు ద్వారా జరుగుతుంది.
భావాత్ ప్రారభతే తద్వద్ భావైః ఫలమ్ అవాప్యతే ధర్మార్థకామమోక్షాణాం కర్మ చైవ హి కారణమ్
మనసులో ఉద్భవించే సంకల్పాల వల్లే కార్యాలు మొదలవుతాయి. అలాగే, ఆ సంకల్పాల ప్రకారమే ఫలితాలు కూడా లభిస్తాయి. ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షం — వీటన్నిటికీ కారణం మన కర్మలు మాత్రమే.
భావస్థితం భవేత్ కర్మ ముక్తిదం బన్ధకారణమ్ స్వభావానుగుణం కర్మ స్వస్యైవేహ పరత్ర చ
మనసులో ఉన్న భావం ప్రకారం చేసే కర్మలు మోక్షానికైనా, బంధానికి అయినా దారి తీస్తాయి. మన స్వభావానికి అనుగుణంగా చేసే కర్మలు మనకే ఇహలోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ ఫలితాన్ని ఇస్తాయి.
ఫలాని వివిధాన్య్ ఆశు కరోతి సమతానుగమ్ ఏక ఏవ పదార్థో ఽసౌ భావైర్ భేదః ప్రదృశ్యతే
మన భావానికి అనుగుణంగా అనేక విధమైన ఫలితాలు త్వరగా కలుగుతాయి. అసలు వస్తువు ఒక్కటే అయినా, భావాల వలన అది వేర్వేరు రూపాల్లో కనిపిస్తుంది.
క్రియతే భుజ్యతే వాపి తస్మాద్ భావో విశిష్యతే యథాభావం కర్మ కురు యథేప్సితమ్ అవాప్స్యసి
మనసులో ఉన్న భావమే ముఖ్యమైనది — మనం చేసే కార్యానికైనా, అనుభవించే ఫలితానికైనా. మన భావానికి తగినట్లు కర్మ చేయి, అప్పుడు నీకు కావలసినది నీవు పొందుతావు.
ఏతచ్ ఛ్రుత్వా ఋషేర్ వాక్యం విశ్వామిత్రస్య ధీమతః తపస్ తప్త్వా బహుకాలం తామసం భావమ్ ఆశ్రితః
విశ్వామిత్రుడు చెప్పిన ఈ మాటలు విని, అతడు చాలా కాలం తపస్సు చేసి, తమసమైన భావాన్ని స్వీకరించాడు.
విశ్వరూపః కర్మ భీమం చకార సురభీషణమ్ పశ్యత్సు ఋషిముఖ్యేషు వార్యమాణో ఽపి నిత్యశః
విశ్వరూపుడు భయంకరమైన, దేవతలకూ భయపెట్టే పని చేశాడు. అగ్రగణ్యులైన ఋషులు చూస్తూ ఉండగా, వారు ఎన్నిసార్లు ఆపాలని ప్రయత్నించినా, అతడు ఆగలేదు.
ఆత్మకోపానుసారేణ భీమం కర్మ తథాకరోత్ భీషణే కుణ్డఖాతే తు భీషణే జాతవేదసి
తన కోపానికి లోబడి, విశ్వరూపుడు ఆ భయంకరమైన గోతిలో, భయానకమైన యజ్ఞాగ్నిలో ఆ పని చేశాడు.
భీషణం రౌద్రపురుషం ధ్యాత్వాత్మానం గుహాశయమ్ ఏవం తపన్తమ్ ఆలక్ష్య వాగ్ ఉవాచాశరీరిణీ
తాను భయంకరమైన, ఉగ్ర స్వరూపుడిగా, హృదయ గుహలో నివసిస్తున్నవాడిగా ధ్యానం చేస్తూ తపస్సు చేస్తున్నప్పుడు, ఆకాయమైన వాణి వినిపించింది.
జటాజూటం వినాత్మానం న చ వృత్రో వ్యజీయత వృథాత్మానం విశ్వరూపో జుహుయాజ్ జాతవేదసి
జటాజూటం లేకుండా అతడిని వృత్రుడిగా ఎవరూ గుర్తించలేదు. విశ్వరూపుడు వృథాగా తనను తానే యజ్ఞాగ్నిలో ఆర్పించాడు.
స ఏవేన్ద్రః స వరుణః స చ స్యాత్ సర్వమ్ ఏవ చ త్యక్త్వాత్మానం జటామాత్రం హుతవాన్ వృజినోద్భవః
అతడే ఇంద్రుడయ్యాడు, అతడే వరుణుడయ్యాడు, అతడే అన్నిటికీ కారణమయ్యాడు. తనను తాను వదిలిపెట్టి, కేవలం జటలను మాత్రమే హోమం చేశాడు. అందువల్ల పాపం పుట్టింది.
వృత్ర ఇత్య్ ఉచ్యతే వేదే స చాపి వృజినో ఽభవత్ భీమస్య మహిమానం కో జానాతి జగదీశితుః
వేదాల్లో అతడిని వృత్రుడు అని పిలుస్తారు. అతడూ పాపాత్ముడయ్యాడు. ఈ భయంకరమైన జగదీశ్వరుని మహిమను ఎవరు తెలుసుకోగలరు?
సృజత్య్ అశేషమ్ అపి యో న చ సఙ్గేన లిప్యతే విరరామేతి సంకీర్త్య సా వాణ్య్ ఏనం మునీశ్వరాః
అన్ని సృష్టించేవాడు, కానీ ఏదితోనూ అంటుకోని వాడు — అని ఈ మాట వినిపించగానే, మునిశ్రేష్ఠులు ఆయనను 'విరరాముడు' అని స్తుతించారు.
భీమేశ్వరం నమస్కృత్య జగ్ముః స్వం స్వమ్ అథాశ్రమమ్ విశ్వరూపో మహాభీమో భీమకర్మా తథాకృతిః
భీమేశ్వరునికి నమస్కరించి, వారు తమ తమ ఆశ్రమాలకు వెళ్లిపోయారు. విశ్వరూపుడు మహాభయంకరుడిగా, భయంకరమైన కార్యాలు, రూపంతో అక్కడే ఉన్నాడు.
భీమభావో భీమతనుం ధ్యాత్వాత్మానం జుహావ హ తస్మాద్ భీమేశ్వరో దేవః పురాణే పరిపఠ్యతే తత్ర స్నానం చ దానం చ ముక్తిదం నాత్ర సంశయః
తాను భయంకరమైన రూపాన్ని ధ్యానం చేసి, తనను తానే హోమం చేశాడు. అందుకే భీమేశ్వరుడు పురాణాల్లో ప్రసిద్ధి చెందాడు. అక్కడ స్నానం చేసి, దానం చేస్తే మోక్షం లభిస్తుంది — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.