ఏవం బహువిధాం చిన్తాం కుర్వన్న్ ఆస్తే మహీతలే నిశ్చేష్టో ఽథ నిరుత్సాహః పతితః శోకసాగరే
ఇలా అనేకరకాల ఆలోచనల్లో మునిగి, భూమిపై కదలకుండా, ఉత్సాహం లేకుండా, దుఃఖసముద్రంలో మునిగిపోయి ఉంటాడు.
దినావసానే శర్వర్యామ్ ఉదితే చన్ద్రమణ్డలే ఏకాదశ్యాం శుక్లపక్షే తత్రాయాతి విభీషణః
రోజు ముగిసిన తరువాత, రాత్రి చంద్రుడు ఉదయించినప్పుడు, శుక్లపక్షంలో పదకొండవ తిథినాడు, అక్కడ విభీషణుడు వచ్చెను.
స తు యోగేశ్వరం దేవం పూజయిత్వా యథావిధి స్నాత్వా తు గౌతమీం గఙ్గాం సపుత్రో రాక్షసైర్ వృతః
అతడు యోగేశ్వరుడైన దేవుణ్ణి విధిగా పూజించి, గౌతమీ గంగలో స్నానం చేసి, తన కుమారుడితో పాటు రాక్షసులతో కలిసి వచ్చెను.
విభీషణస్య హి సుతో విభీషణ ఇవాపరః వైభీషణిర్ ఇతి ఖ్యాతస్ తమ్ అపశ్యద్ ఉవాచ హ
విభీషణుని కుమారుడు, విభీషణునితో సమానంగా కనిపించే వయభీషణి అని ప్రసిద్ధి చెందినవాడు, అతన్ని చూసి మాట్లాడెను.
వైశ్యస్య వచనం శ్రుత్వా యథావృత్తం స ధర్మవిత్ పిత్రే నివేదయామ్ ఆస లఙ్కేశాయ మహాత్మనే స తు లఙ్కేశ్వరః ప్రాహ పుత్రం ప్రీత్యా గుణాకరమ్
వైశ్యుని మాటలు విన్న వయభీషణి, జరిగినది అన్నిటిని ధర్మాన్ని తెలిసినవాడిగా తన తండ్రి, లంకేశ్వరుడైన మహాత్ముడికి వివరించాడు. లంకేశ్వరుడు ఆనందంతో తన గుణవంతుడైన కుమారునితో ఇలా అన్నాడు.
శ్రీమాన్ రామో మమ గురుస్ తస్య మాన్యః సఖా మమ హనుమాన్ ఇతి విఖ్యాతస్ తేనానీతో గిరిర్ మహాన్
శ్రీరాముడు నా గురువు, హనుమంతుడు అతనికి కూడా నాకు కూడా మిత్రుడు అని ప్రసిద్ధి. అతని వల్లే ఆ గొప్ప కొండను తీసుకొచ్చారు.
పురా కార్యాన్తరే ప్రాప్తే సర్వౌషధ్యాశ్రయో ఽచలః జాతే కార్యే తమ్ ఆదాయ హిమవన్తమ్ అథాగమత్
పూర్వం మరొక అవసరం వచ్చినప్పుడు, అన్ని ఔషధాల ఆశ్రయమైన ఆ పర్వతాన్ని, అవసరం వచ్చినప్పుడు హనుమంతుడు హిమవంతుని వద్దకు తీసుకెళ్లాడు.
విశల్యకరణీ చేతి మృతసంజీవనీతి చ తదానీయ మహాబుద్ధీ రామాయాక్లిష్టకర్మణే
అప్పుడు మహాబుద్ధి కలిగిన హనుమంతుడు, రామునికోసం విశల్యకరణి, మృతసంజీవని అనే ఔషధాలను తీసుకొచ్చాడు.
నివేదయిత్వా తత్ సాధ్యం తస్మిన్ వృత్తే సమాగతః పునర్ గిరిం సమాదాయ ఆగచ్ఛద్ దేవపర్వతమ్
ఆ పని పూర్తయిన తరువాత, హనుమంతుడు ఆ విషయాన్ని తెలియజేసి, మళ్లీ ఆ కొండను తీసుకుని దేవపర్వతానికి తిరిగి వెళ్లాడు.
తామ్ ఆనీయాస్య హృదయే నివేశయ హరిం స్మరన్ తతః ప్రాప్స్యత్య్ అయం సర్వమ్ అపేక్షితమ్ ఉదారధీః
ఆ ఔషధాన్ని తీసుకుని, హరిను స్మరించుకుంటూ, అతని హృదయంలో ఉంచు. అప్పుడు ఈ ఉదారమైనవాడు కోరుకున్నది అన్నిటిని పొందుతాడు.
గచ్ఛతస్ తస్య వేగేన విశల్యకరణీ పునః అపతద్ గౌతమీతీరే యత్ర యోగేశ్వరో హరిః
అతడు వేగంగా వెళ్తున్నప్పుడు, విశల్యకరణి మళ్లీ గౌతమీ తీరంలో, యోగేశ్వరుడైన హరి ఉన్న చోట పడిపోయింది.
తామ్ ఓషధీం మమ పితర్ దర్శయాశు విలమ్బ మా పరార్తిశమనాద్ అన్యచ్ ఛ్రేయో న భువనత్రయే
ఆ ఔషధాన్ని త్వరగా నా తండ్రికి చూపించు, ఆలస్యం చేయవద్దు. పరుల బాధను తొలగించడాన్ని మించిన మేలు మూడూ లోకాలలో లేదు.
విభీషణస్ తథేత్య్ ఉక్త్వా తాం పుత్రస్యాప్య్ అదర్శయత్ ఇషే త్వేత్య్ అస్య వృక్షస్య శాఖాం చిచ్ఛేద తత్సుతః వైశ్యస్య చాపి వై ప్రీత్యా సన్తః పరహితే రతాః
విభీషణుడు 'అలా జరుగనీ' అని చెప్పి, ఆ ఔషధాన్ని తన కుమారుడికీ చూపించాడు. 'తీసుకో' అని చెప్పగా, అతని కుమారుడు ఆ చెట్టు కొమ్మను కోసాడు. వైశ్యునిపై ప్రేమతో, మంచి మనసున్న వారు పరుల మేలుకోసం అలా చేశారు.
యత్రాపతన్ నగే చాస్మిన్ స వృక్షస్ తు ప్రతాపవాన్ తస్య శాఖాం సమాదాయ హృదయే ఽస్య నివేశయ తత్స్పృష్టమాత్ర ఏవాసౌ స్వకం రూపమ్ అవాప్నుయాత్
ఆ శక్తివంతమైన చెట్టు ఈ పర్వతంపై పడిన చోట, దాని కొమ్మను తీసుకుని అతని హృదయంలో ఉంచు. అది తాకిన వెంటనే అతడు తన స్వరూపాన్ని తిరిగి పొందుతాడు.
ఏతచ్ ఛ్రుత్వా పితుర్ వాక్యం వైభీషణిర్ ఉదారధీః తథా చకార వై సమ్యక్ కాష్ఠఖణ్డం న్యవేశయత్
తండ్రి మాటలు విన్న వయభీషణి, ఉదారమైన మనసుతో, ఆ చెక్కను అలాగే అతని హృదయంలో ఉంచాడు.
హృదయే స తు వైశ్యో ఽపి సచక్షుః సకరో ఽభవత్ మణిమన్త్రౌషధీనాం హి వీర్యం కో ఽపి న బుధ్యతే
అప్పుడు వైశ్యుడు మళ్లీ చూపుతో, సంపూర్ణుడైపోయాడు. రత్నాలు, మంత్రాలు, ఔషధాల శక్తి ఎవరికీ సులభంగా అర్థం కాదు.
తద్ ఏవ కాష్ఠమ్ ఆదాయ ధర్మమ్ ఏవానుసంస్మరన్ స్నాత్వా తు గౌతమీం గఙ్గాం తథా యోగేశ్వరం హరిమ్
ఆ చెక్కను తీసుకుని, ధర్మాన్ని గుర్తు చేసుకుంటూ, గౌతమీ గంగలో స్నానం చేసి, యోగేశ్వరుడైన హరిని పూజించాడు.
నమస్కృత్వా పునర్ అగాత్ కాష్ఠఖణ్డేన వైశ్యకః పరిభ్రమన్ నృపపురం మహాపురమ్ ఇతి శ్రుతమ్
వందనం చేసి, ఆ చెక్కతో పాటు వైశ్యుడు మళ్లీ బయలుదేరి, నృపపురం అనే మహానగరంలో సంచరించసాగాడు.
మహారాజ ఇతి ఖ్యాతస్ తత్ర రాజా మహాబలః తస్య నాస్తి సుతః కశ్చిత్ పుత్రికా నష్టలోచనా
ఒకప్పుడు మహారాజు అనే పేరుతో గొప్ప శక్తిశాలి రాజు ఉండేవాడు. అతనికి కొడుకు లేడు, కేవలం కనురిందులు పోయిన కుమార్తె మాత్రమే ఉండేది.
సైవ తస్య సుతా పుత్రస్ తస్యాపి వ్రతమ్ ఈదృశమ్ దేవో వా దానవో వాపి బ్రాహ్మణః క్షత్రియో భవేత్
ఆ కుమార్తె అతనికి ఏకైక సంతానం. ఆమె కూడా ఇలాంటి వ్రతమే ఆచరించింది — దేవుడు అయినా, దానవుడు అయినా, బ్రాహ్మణుడు అయినా, క్షత్రియుడు అయినా, ఎవ్వరైనా సరే—
వైశ్యో వా శూద్రయోనిర్ వా సగుణో నిర్గుణో ఽపి వా తస్మై దేయా ఇయం పుత్రీ యో నేత్రే ఆహరిష్యతి
వైశ్యుడు అయినా, శూద్రుని వంశంలో పుట్టినవాడైనా, గుణాలతో ఉన్నవాడైనా లేక గుణాలు లేనివాడైనా, ఎవరు నా కూతురికి చూపును తిరిగి ఇస్తారో, వారికి ఆమెను ఇచ్చేస్తాను అని నిర్ణయించాడు.
రాజ్యేన సహ దేయేయమ్ ఇతి రాజా హ్య్ అఘోషయత్ అహర్నిశమ్ అసౌ వైశ్యః శ్రుత్వా ఘోషమ్ అథాబ్రవీత్
రాజు తన కుమార్తెను రాజ్యంతో పాటు ఇస్తానని ప్రకటించాడు. రాత్రింబవళ్ళు ఆ ప్రకటన వినిపించేది. ఒక వైశ్యుడు ఆ మాటలు విని ఇలా అన్నాడు.
అహం నేత్రే ఆహరిష్యే రాజపుత్ర్యా అసంశయమ్
నేను రాజకుమార్తెకు చూపును తిరిగి ఇస్తాను, ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
తం వైశ్యం తరసాదాయ మహారాజ్ఞే న్యవేదయత్ తత్కాష్ఠస్పర్శమాత్రేణ సనేత్రాభూన్ నృపాత్మజా
ఆ వైశ్యుని వెంటనే తీసుకెళ్లి మహారాజు ఎదుటకు తీసుకువచ్చారు. ఒక చెక్క ముక్కను ఆమెకు తాకించగానే, రాజకుమార్తెకు చూపు తిరిగి వచ్చింది.
తతః సవిస్మయో రాజా కో భవాన్ ఇతి చాబ్రవీత్ వైశ్యో రాజ్ఞే యథావృత్తం న్యవేదయద్ అశేషతః
దీనిని చూసి రాజు ఆశ్చర్యపడి, "నీవెవరు?" అని అడిగాడు. అప్పుడు వైశ్యుడు జరిగిన సంగతులన్నీ రాజుకు పూర్తిగా వివరించాడు.
బ్రాహ్మణానాం ప్రసాదేన ధర్మస్య తపసస్ తథా దానప్రభావాద్ యజ్ఞైశ్ చ వివిధైర్ భూరిదక్షిణైః దివ్యౌషధిప్రభావేన మమ సామర్థ్యమ్ ఈదృశమ్
బ్రాహ్మణుల కృపతో, ధర్మంతో, తపస్సుతో, దానశక్తితో, ఎన్నో యజ్ఞాలతో, దివ్య ఔషధాల ప్రభావంతో నాకు ఇలాంటి శక్తి వచ్చింది.
ఏతద్ వైశ్యవచః శ్రుత్వా విస్మితో ఽభూన్ మహీపతిః
వైశ్యుని మాటలు విని రాజు ఎంతో ఆశ్చర్యపోయాడు.
అహో మహానుభావో ఽయం ప్రాయో వృన్దారకో భవేత్ అన్యథైతాదృగ్ అన్యస్య సామర్థ్యం దృశ్యతే కథమ్ తస్మాద్ అస్మై తు తాం కన్యాం ప్రదాస్యే రాజ్యపూర్వికామ్
అయ్యో! ఎంత గొప్ప శక్తి ఉన్నవాడు ఇతడు! ఇతడు ఖచ్చితంగా దేవతలలో ఒకడై ఉండాలి; లేకపోతే ఇంకెవరికీ ఇలాంటి శక్తి ఎలా వస్తుంది? అందుకే నా కుమార్తెను రాజ్యంతో పాటు ఇతనికి ఇస్తాను.
ఇతి సంకల్ప్య మనసి కన్యాం రాజ్యం చ దత్తవాన్ విహారార్థం గతః స్వైరం పరం ఖేదమ్ ఉపాగతః
ఇలా మనసులో నిర్ణయించుకొని రాజు తన కుమార్తెను, రాజ్యాన్ని ఇచ్చాడు. ఆ తర్వాత స్వేచ్ఛగా విహరించేందుకు వెళ్లాడు, కానీ వెంటనే తీవ్ర మనోవేదనకు లోనయ్యాడు.
న మిత్రేణ వినా రాజ్యం న మిత్రేణ వినా సుఖమ్ తమ్ ఏవ సతతం విప్రం చిన్తయన్ వైశ్యనన్దనః
స్నేహితుడు లేకుండా రాజ్యం లేదు; స్నేహితుడు లేకుండా సుఖం లేదు. ఆ బ్రాహ్మణుడిని ఎప్పుడూ ఆలోచిస్తూ, వైశ్యుని కుమారుడు తపించిపోయాడు.