గతం ధనం కరౌ ఛిన్నావ్ అవశిష్టో శుభిర్ భవాన్ త్వమ్ అన్యథా యది బ్రూష ఆహరిష్యే ఽసినా శిరః
నీ ధనం పోయింది, చేతులు కోసిపోయాయి, నీకు మిగిలింది నీ సద్గుణాలే. నువ్వు వేరేలా మాట్లాడితే, నా ఖడ్గంతో నీ తల కోస్తాను.
విహస్య పునర్ ఆహేదం వైశ్యో గౌతమమ్ అఞ్జసా
వాణికుడు నవ్వుతూ, గౌతమునికి సూటిగా ఇలా చెప్పాడు.
ధర్మమ్ ఏవ పరం మన్యే యథేచ్ఛసి తథా కురు బ్రాహ్మణాంశ్ చ గురూన్ దేవాన్ వేదాన్ ధర్మం జనార్దనమ్
నేను ధర్మాన్నే పరమంగా భావిస్తున్నాను; నువ్వు ఇష్టమైనట్లు చేయి. బ్రాహ్మణులు, గురువులు, దేవతలు, వేదాలు, ధర్మం, జనార్దనుడు — వీరందరినీ నేను గౌరవిస్తాను.
యస్ తు నిన్దయతే పాపో నాసౌ స్పృశ్యో ఽథ పాపకృత్ ఉపేక్షణీయో దుర్వృత్తః పాపాత్మా ధర్మదూషకః
వీళ్లను ఎవరైనా నిందిస్తే, అతడు పాపి; అలాంటి వాడిని తాకకూడదు. దుర్మార్గుడు, పాపాత్ముడు, ధర్మాన్ని చెడగొట్టేవాడు — అతడిని దూరంగా ఉంచాలి.
తతః ప్రాహ స కోపేన ధర్మం యద్య్ అనుశంససి ఆవయోః ప్రాణయోర్ అత్ర పణః స్యాద్ ఇతి వై మునే
అప్పుడు కోపంతో, 'నువ్వు ధర్మాన్ని ప్రశంసిస్తే, మనిద్దరి ప్రాణాల మీదే పందెం పెట్టుకుందాం' అని అన్నాడు.
ఏవమ్ ఉక్తే గౌతమేన తథేత్య్ ఆహ వణిక్ తదా పునర్ అప్య్ ఊచతుర్ ఉభౌ లోకాంల్ లోకాస్ తథోచిరే
గౌతముడు ఇలా చెప్పగానే, వాణికుడు 'అలాగే' అన్నాడు. ఇద్దరూ మళ్లీ ప్రజలతో మాట్లాడారు, ప్రజలు కూడా అలాగే స్పందించారు.
యోగేశ్వరస్య పురతో గౌతమ్యా దక్షిణే తటే తం నిపాత్య విశం విప్రశ్ చక్షుర్ ఉత్పాట్య చాబ్రవీత్
యోగేశ్వరుని సమక్షంలో, గంగానదికి దక్షిణ తీరంలో, గౌతముడు వాణికుని కింద పడేసి, బ్రాహ్మణుడు అతని కన్ను తీయగా ఇలా అన్నాడు.
గతో ఽసీమాం దశాం వైశ్య నిత్యం ధర్మప్రశంసయా గతం ధనం గతం చక్షుశ్ ఛేదితౌ కరపల్లవౌ పృష్టో ఽసి మిత్ర గచ్ఛామి మైవం బ్రూయాః కథాన్తరే
వాణికా, నువ్వు ఎప్పుడూ ధర్మాన్ని ప్రశంసిస్తూ ఈ స్థితికి వచ్చావు; నీ ధనం పోయింది, కన్ను పోయింది, చేతులు కోసిపోయాయి. నిన్ను అడిగాను స్నేహితా; నేను వెళ్తున్నాను. ఇకపై ఇంకెక్కడా ఇలా చెప్పకూడదు.
తస్మిన్ ప్రయాతే వైశ్యో ఽసౌ చిన్తయామ్ ఆస చేతసి హా కష్టం మే కిమ్ అభవద్ ధర్మైకమనసో హరే
అతడు వెళ్లిపోయిన తర్వాత, వాణికుడు మనసులో ఇలా ఆలోచించాడు: 'హాయ్, నా మీద ఎంత కష్టం వచ్చింది హరివా! నేను ధర్మమే ధ్యానిస్తూ ఉండగా.'
స కుణ్డలో వణిక్శ్రేష్ఠో నిర్ధనో గతబాహుకః గతనేత్రః శుచం ప్రాప్తో ధర్మమ్ ఏవానుసంస్మరన్
ఆ వాణికులలో పెద్దవాడు, ఇప్పుడు నిరుపేద, చేతుల్లేని, కన్నులేని వాడు, దుఃఖంతో ఉన్నా, ధర్మాన్ని మాత్రమే స్మరిస్తూ ఉండిపోయాడు.
ఏవం బహువిధాం చిన్తాం కుర్వన్న్ ఆస్తే మహీతలే నిశ్చేష్టో ఽథ నిరుత్సాహః పతితః శోకసాగరే
ఇలా అనేకరకాల ఆలోచనల్లో మునిగి, భూమిపై కదలకుండా, ఉత్సాహం లేకుండా, దుఃఖసముద్రంలో మునిగిపోయి ఉంటాడు.
దినావసానే శర్వర్యామ్ ఉదితే చన్ద్రమణ్డలే ఏకాదశ్యాం శుక్లపక్షే తత్రాయాతి విభీషణః
రోజు ముగిసిన తరువాత, రాత్రి చంద్రుడు ఉదయించినప్పుడు, శుక్లపక్షంలో పదకొండవ తిథినాడు, అక్కడ విభీషణుడు వచ్చెను.
స తు యోగేశ్వరం దేవం పూజయిత్వా యథావిధి స్నాత్వా తు గౌతమీం గఙ్గాం సపుత్రో రాక్షసైర్ వృతః
అతడు యోగేశ్వరుడైన దేవుణ్ణి విధిగా పూజించి, గౌతమీ గంగలో స్నానం చేసి, తన కుమారుడితో పాటు రాక్షసులతో కలిసి వచ్చెను.
విభీషణస్య హి సుతో విభీషణ ఇవాపరః వైభీషణిర్ ఇతి ఖ్యాతస్ తమ్ అపశ్యద్ ఉవాచ హ
విభీషణుని కుమారుడు, విభీషణునితో సమానంగా కనిపించే వయభీషణి అని ప్రసిద్ధి చెందినవాడు, అతన్ని చూసి మాట్లాడెను.
వైశ్యస్య వచనం శ్రుత్వా యథావృత్తం స ధర్మవిత్ పిత్రే నివేదయామ్ ఆస లఙ్కేశాయ మహాత్మనే స తు లఙ్కేశ్వరః ప్రాహ పుత్రం ప్రీత్యా గుణాకరమ్
వైశ్యుని మాటలు విన్న వయభీషణి, జరిగినది అన్నిటిని ధర్మాన్ని తెలిసినవాడిగా తన తండ్రి, లంకేశ్వరుడైన మహాత్ముడికి వివరించాడు. లంకేశ్వరుడు ఆనందంతో తన గుణవంతుడైన కుమారునితో ఇలా అన్నాడు.
శ్రీమాన్ రామో మమ గురుస్ తస్య మాన్యః సఖా మమ హనుమాన్ ఇతి విఖ్యాతస్ తేనానీతో గిరిర్ మహాన్
శ్రీరాముడు నా గురువు, హనుమంతుడు అతనికి కూడా నాకు కూడా మిత్రుడు అని ప్రసిద్ధి. అతని వల్లే ఆ గొప్ప కొండను తీసుకొచ్చారు.
పురా కార్యాన్తరే ప్రాప్తే సర్వౌషధ్యాశ్రయో ఽచలః జాతే కార్యే తమ్ ఆదాయ హిమవన్తమ్ అథాగమత్
పూర్వం మరొక అవసరం వచ్చినప్పుడు, అన్ని ఔషధాల ఆశ్రయమైన ఆ పర్వతాన్ని, అవసరం వచ్చినప్పుడు హనుమంతుడు హిమవంతుని వద్దకు తీసుకెళ్లాడు.
విశల్యకరణీ చేతి మృతసంజీవనీతి చ తదానీయ మహాబుద్ధీ రామాయాక్లిష్టకర్మణే
అప్పుడు మహాబుద్ధి కలిగిన హనుమంతుడు, రామునికోసం విశల్యకరణి, మృతసంజీవని అనే ఔషధాలను తీసుకొచ్చాడు.
నివేదయిత్వా తత్ సాధ్యం తస్మిన్ వృత్తే సమాగతః పునర్ గిరిం సమాదాయ ఆగచ్ఛద్ దేవపర్వతమ్
ఆ పని పూర్తయిన తరువాత, హనుమంతుడు ఆ విషయాన్ని తెలియజేసి, మళ్లీ ఆ కొండను తీసుకుని దేవపర్వతానికి తిరిగి వెళ్లాడు.
తామ్ ఆనీయాస్య హృదయే నివేశయ హరిం స్మరన్ తతః ప్రాప్స్యత్య్ అయం సర్వమ్ అపేక్షితమ్ ఉదారధీః
ఆ ఔషధాన్ని తీసుకుని, హరిను స్మరించుకుంటూ, అతని హృదయంలో ఉంచు. అప్పుడు ఈ ఉదారమైనవాడు కోరుకున్నది అన్నిటిని పొందుతాడు.
గచ్ఛతస్ తస్య వేగేన విశల్యకరణీ పునః అపతద్ గౌతమీతీరే యత్ర యోగేశ్వరో హరిః
అతడు వేగంగా వెళ్తున్నప్పుడు, విశల్యకరణి మళ్లీ గౌతమీ తీరంలో, యోగేశ్వరుడైన హరి ఉన్న చోట పడిపోయింది.
తామ్ ఓషధీం మమ పితర్ దర్శయాశు విలమ్బ మా పరార్తిశమనాద్ అన్యచ్ ఛ్రేయో న భువనత్రయే
ఆ ఔషధాన్ని త్వరగా నా తండ్రికి చూపించు, ఆలస్యం చేయవద్దు. పరుల బాధను తొలగించడాన్ని మించిన మేలు మూడూ లోకాలలో లేదు.
విభీషణస్ తథేత్య్ ఉక్త్వా తాం పుత్రస్యాప్య్ అదర్శయత్ ఇషే త్వేత్య్ అస్య వృక్షస్య శాఖాం చిచ్ఛేద తత్సుతః వైశ్యస్య చాపి వై ప్రీత్యా సన్తః పరహితే రతాః
విభీషణుడు 'అలా జరుగనీ' అని చెప్పి, ఆ ఔషధాన్ని తన కుమారుడికీ చూపించాడు. 'తీసుకో' అని చెప్పగా, అతని కుమారుడు ఆ చెట్టు కొమ్మను కోసాడు. వైశ్యునిపై ప్రేమతో, మంచి మనసున్న వారు పరుల మేలుకోసం అలా చేశారు.
యత్రాపతన్ నగే చాస్మిన్ స వృక్షస్ తు ప్రతాపవాన్ తస్య శాఖాం సమాదాయ హృదయే ఽస్య నివేశయ తత్స్పృష్టమాత్ర ఏవాసౌ స్వకం రూపమ్ అవాప్నుయాత్
ఆ శక్తివంతమైన చెట్టు ఈ పర్వతంపై పడిన చోట, దాని కొమ్మను తీసుకుని అతని హృదయంలో ఉంచు. అది తాకిన వెంటనే అతడు తన స్వరూపాన్ని తిరిగి పొందుతాడు.
ఏతచ్ ఛ్రుత్వా పితుర్ వాక్యం వైభీషణిర్ ఉదారధీః తథా చకార వై సమ్యక్ కాష్ఠఖణ్డం న్యవేశయత్
తండ్రి మాటలు విన్న వయభీషణి, ఉదారమైన మనసుతో, ఆ చెక్కను అలాగే అతని హృదయంలో ఉంచాడు.
హృదయే స తు వైశ్యో ఽపి సచక్షుః సకరో ఽభవత్ మణిమన్త్రౌషధీనాం హి వీర్యం కో ఽపి న బుధ్యతే
అప్పుడు వైశ్యుడు మళ్లీ చూపుతో, సంపూర్ణుడైపోయాడు. రత్నాలు, మంత్రాలు, ఔషధాల శక్తి ఎవరికీ సులభంగా అర్థం కాదు.
తద్ ఏవ కాష్ఠమ్ ఆదాయ ధర్మమ్ ఏవానుసంస్మరన్ స్నాత్వా తు గౌతమీం గఙ్గాం తథా యోగేశ్వరం హరిమ్
ఆ చెక్కను తీసుకుని, ధర్మాన్ని గుర్తు చేసుకుంటూ, గౌతమీ గంగలో స్నానం చేసి, యోగేశ్వరుడైన హరిని పూజించాడు.
నమస్కృత్వా పునర్ అగాత్ కాష్ఠఖణ్డేన వైశ్యకః పరిభ్రమన్ నృపపురం మహాపురమ్ ఇతి శ్రుతమ్
వందనం చేసి, ఆ చెక్కతో పాటు వైశ్యుడు మళ్లీ బయలుదేరి, నృపపురం అనే మహానగరంలో సంచరించసాగాడు.
మహారాజ ఇతి ఖ్యాతస్ తత్ర రాజా మహాబలః తస్య నాస్తి సుతః కశ్చిత్ పుత్రికా నష్టలోచనా
ఒకప్పుడు మహారాజు అనే పేరుతో గొప్ప శక్తిశాలి రాజు ఉండేవాడు. అతనికి కొడుకు లేడు, కేవలం కనురిందులు పోయిన కుమార్తె మాత్రమే ఉండేది.
సైవ తస్య సుతా పుత్రస్ తస్యాపి వ్రతమ్ ఈదృశమ్ దేవో వా దానవో వాపి బ్రాహ్మణః క్షత్రియో భవేత్
ఆ కుమార్తె అతనికి ఏకైక సంతానం. ఆమె కూడా ఇలాంటి వ్రతమే ఆచరించింది — దేవుడు అయినా, దానవుడు అయినా, బ్రాహ్మణుడు అయినా, క్షత్రియుడు అయినా, ఎవ్వరైనా సరే—