స్వామినో వైకృతం దృష్ట్వా కః క్షమేతోత్తమాశయః ముహుర్ నినిన్ద చాత్మానం మయి జీవత్య్ అభూద్ ఇదమ్
ప్రభువు ఇలా గాయపడిన దృశ్యం చూసి, మంచి మనసున్నవాడు ఎవరు సహించగలరు? మళ్లీ మళ్లీ తనను తానే నిందించుకుంటూ, 'నేను బ్రతికుండగానే ఇది జరిగింది' అన్నాడు.
కష్టమ్ ఆపతితం కీదృగ్ అహో దుర్విధివైశసాత్ తత్ కర్మ తస్య సంవీక్ష్య మహాదేవో ఽతివిస్మితః తతః ప్రోవాచ భగవాన్ వేదం వేదవిదాం వరమ్
'అయ్యో, ఎంత దురదృష్టం నన్ను పట్టుకుంది! దుర్విధి వల్లే ఇది జరిగింది!' అని తలచాడు. అతని ఆచరణ చూసి మహాదేవుడు ఎంతో ఆశ్చర్యపడ్డాడు. వెంటనే భగవంతుడు వేదుని, వేదజ్ఞులలో శ్రేష్ఠుడైన వాడిని, ఇలా ఉద్దేశించాడు.
పశ్య వ్యాధం మహాబుద్ధే భక్తం భావేన సంయుతమ్ త్వం తు మృద్భిః కుశైర్ వార్భిర్ మూర్ధానం స్పృష్టవాన్ అసి
'మహాబుద్ధి వేదా! ఈ వ్యాధుడిని చూడు, ఎంత భక్తి, ఎంత మనసు పెట్టి పూజ చేస్తున్నాడు. కానీ నువ్వు మాత్రం మట్టి, దర్భ, నీటితో తలని తాకినదానికే పరిమితమయ్యావు.'
అనేన సహసా బ్రహ్మన్ మమాత్మాపి నివేదితః భక్తిః ప్రేమాథవా శక్తిర్ విచారో యత్ర విద్యతే తస్మాద్ అస్మై వరాన్ దాస్యే పశ్చాత్ తుభ్యం ద్విజోత్తమ
'బ్రహ్మన్! ఈ వ్యాధుడు చేసిన పనితో నా ప్రాణమే అర్పించబడింది. ఎక్కడ భక్తి, ప్రేమ, శక్తి లేదా వివేకం ఉంటే, ముందుగా అతనికి వరాలు ఇస్తాను, తరువాత నీకూ ఇస్తాను, ద్విజోత్తమా.'
వరేణ చ్ఛన్దయామ్ ఆస వ్యాధం దేవో మహేశ్వరః వ్యాధః ప్రోవాచ దేవేశం నిర్మాల్యం తవ యద్ భవేత్
మహేశ్వరుడు వ్యాధుడిని వరం కోరమని ఆహ్వానించాడు. వ్యాధుడు దేవతలాధిపతిని ఉద్దేశించి, 'నీ నర్మాల్యాన్ని నాకు దక్కేటట్లు చేయు' అన్నాడు.
తద్ అస్మాకం భవేన్ నాథ మన్నామ్నా తీర్థమ్ ఉచ్యతామ్ సర్వక్రతుఫలం తీర్థం స్మరణాద్ ఏవ జాయతామ్
'ప్రభూ! అది మా వశమవ్వాలి. నా పేరుతో ఒక తీర్థం ఏర్పడాలి. ఆ తీర్థం, జ్ఞాపకంలోకి తెచ్చినా, అన్ని యజ్ఞఫలితాలు కలిగించాలి.'
తథేత్య్ ఉవాచ దేవేశస్ తతస్ తత్ తీర్థమ్ ఉత్తమమ్ భిల్లతీర్థం సమస్తాఘసంఘవిచ్ఛేదకారణమ్
దేవతల అధిపతి పరమేశ్వరుడు, "అలా జరగనీ" అని అనుగ్రహించాడు. అప్పటినుంచి భిల్లతీర్థం అన్న పవిత్ర స్థలం, సమస్త పాపాలను నశింపజేసే కారణంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.
శ్రీమహాదేవచరణమహాభక్తివిధాయకమ్ అభవత్ స్నానదానాద్యైర్ భుక్తిముక్తిప్రదాయకమ్ వేదస్యాపి వరాన్ ప్రాదాచ్ ఛివో నానావిధాన్ బహూన్
ఆ భిల్లతీర్థం, మహాదేవుని పాదాలకు గొప్ప భక్తిని కలిగించే స్థలంగా మారింది. అక్కడ స్నానం చేయడం, దానం చేయడం వంటివాటితో భోగమూ, మోక్షమూ లభిస్తాయి. అక్కడే శివుడు వేదాలకు కూడా అనేక వరాలు ఇచ్చాడు.
చక్షుస్తీర్థమ్ ఇతి ఖ్యాతం రూపసౌభాగ్యదాయకమ్ యత్ర యోగేశ్వరో దేవో గౌతమ్యా దక్షిణే తటే
ఆ స్థలాన్ని చక్షుస్తీర్థం అని పిలుస్తారు. అక్కడ యోగేశ్వరుడు గౌతమీ నదికి దక్షిణ తీరంలో నివసిస్తాడు. ఆ తీర్థం అందాన్ని, అదృష్టాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
పురం భౌవనమ్ ఆఖ్యాతం గిరిమూర్ధ్న్య్ అభిధీయతే యత్రాసౌ భౌవనో రాజా క్షత్రధర్మపరాయణః
భౌవనము అనే నగరం ఒక పర్వత శిఖరంపై ఉంది. అక్కడ భౌవనుడు అనే రాజు, క్షత్రియ ధర్మాన్ని పాటిస్తూ పాలించాడు.
తస్మిన్ పురవరే కశ్చిద్ బ్రాహ్మణో వృద్ధకౌశికః తత్పుత్రో గౌతమ ఇతి ఖ్యాతో వేదవిదుత్తమః
ఆ గొప్ప నగరంలో వృద్ధకౌశికుడు అనే ఒక బ్రాహ్మణుడు ఉండేవాడు. అతని కుమారుడు గౌతముడు అని ప్రసిద్ధి చెందినవాడు, వేదాలలో అగ్రగణ్యుడు.
తస్య మాతుర్ మనోదోషాద్ విపరీతో ఽభవద్ ద్విజః సఖా తస్య వణిక్ కశ్చిన్ మణికుణ్డల ఉచ్యతే
అతని తల్లి మనసు లోపం వల్ల ఆ బ్రాహ్మణుడు వింత స్వభావంతో పెరిగాడు. అతనికి మణికుండలుడు అనే వాణికుడు స్నేహితుడు ఉండేవాడు.
తేన సఖ్యం ద్విజస్యాసీద్ విషమం ద్విజవైశ్యయోః శ్రీమద్దరిద్రయోర్ నిత్యం పరస్పరహితైషిణోః
ఆ బ్రాహ్మణుడు, వాణికుడు ఇద్దరి మధ్య స్నేహం సమానంగా ఉండేది కాదు. ఒకరు ధనికుడు, మరొకరు పేదవాడు అయినా, ఇద్దరూ పరస్పర హితాన్ని కోరేవారు.
కదాచిద్ గౌతమో వైశ్యం విత్తేశం మణికుణ్డలమ్ ప్రాహేదం వచనం ప్రీత్యా రహః స్థిత్వా పునః పునః
ఒకసారి గౌతముడు ధనవంతుడైన మణికుండలుడితో, గోప్యంగా, మళ్లీ మళ్లీ ప్రేమతో ఇలా చెప్పాడు.
గచ్ఛామో ధనమ్ ఆదాతుం పర్వతాన్ ఉదధీన్ అపి యౌవనం తద్ వృథా జ్ఞేయం వినా సౌఖ్యానుకూల్యతః ధనం వినా తత్ కథం స్యాద్ అహో ధిఙ్ నిర్ధనం నరమ్
"మనకు ధనం సంపాదించేందుకు పర్వతాలు, సముద్రాలు అయినా వెళ్ళుదాం. ధనం లేకుండా యవ్వనం వృథా. ధనం లేకుండా సుఖం ఎలా ఉంటుంది? పేదవాడైన మనిషిని చూసి సిగ్గుపడాలి."
కుణ్డలో ద్విజమ్ ఆహేదం మత్పిత్రోపార్జితం ధనమ్ బహ్వ్ అస్తి కిం ధనేనాద్య కరిష్యే ద్విజసత్తమ ద్విజః పునర్ ఉవాచేదం మణికుణ్డలమ్ ఓజసా
మణికుండలుడు బ్రాహ్మణుడిని చూసి, "నాకు తండ్రి సంపాదించిన ధనం చాలానే ఉంది. ఇంకా ధనం ఎందుకు కావాలి బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా?" అని అన్నాడు. కానీ బ్రాహ్మణుడు మణికుండలుడికి ఉత్సాహంగా ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
ధర్మార్థజ్ఞానకామానాం కో ను తృప్తః ప్రశస్యతే ఉత్కర్షప్రాప్తిర్ ఏవైషాం సఖే శ్లాఘ్యా శరీరిణామ్
"ధర్మం, అర్థం, జ్ఞానం, కామం తెలిసినవారిలో ఎవరు తృప్తి చెందుతారు? శరీరధారులకు ఉన్నత స్థాయికి చేరడం మాత్రమే ప్రశంసనీయమైనది సఖా!"
స్వేనైవ వ్యవసాయేన ధన్యా జీవన్తి జన్తవః పరదత్తార్థసంతుష్టాః కష్టజీవిన ఏవ తే
"తమ స్వంత శ్రమతో జీవించే జీవులు నిజంగా ధన్యులు. ఇతరులు ఇచ్చిన దానితో సంతృప్తి పడేవారు దుర్భాగ్యులు."
స పుత్రః శస్యతే లోకే పితృభిశ్ చాభినన్ద్యతే యః పైత్ర్యమ్ అభిలిప్సేత న వాచాపి తు కుణ్డల
"తన తండ్రి సంపాదించిన ధనాన్ని ఆశించని కుమారుడే లోకంలో ప్రశంసించబడతాడు, పితృదేవతలచే సైతం గౌరవించబడతాడు, మణికుండలా!"
స్వబాహుబలమ్ ఆశ్రిత్య యో ఽర్థాన్ అర్జయతే సుతః స కృతార్థో భవేల్ లోకే పైత్ర్యం విత్తం న తు స్పృశేత్
"తన బాహుబలంతో ధనం సంపాదించే కుమారుడే లోకంలో సఫలుడు. అతను తండ్రి సంపాదించిన ధనాన్ని తాకకూడదు."
స్వయమ్ ఆర్జ్య సుతో విత్తం పిత్రే దాస్యతి బన్ధవే తం తు పుత్రం విజానీయాద్ ఇతరో యోనికీటకః
"తానే సంపాదించిన ధనాన్ని తండ్రికి లేదా బంధువులకు ఇస్తే, అతడే నిజమైన కుమారుడు. అంతకంటే వేరే వారు కేవలం జన్మించినవాళ్లే."
ఏతచ్ ఛ్రుత్వా తు తద్ వాక్యం బ్రాహ్మణస్యాభిలాషిణః తథేతి మత్వా తద్వాక్యం రత్నాన్య్ ఆదాయ సత్వరః
బ్రాహ్మణుని మాటలు విని, మణికుండలుడు ఆశతో, అవి సత్యమని నమ్మి, వెంటనే తన రత్నాలను తీసుకున్నాడు.
ఆత్మకీయాని విత్తాని గౌతమాయ న్యవేదయత్ ధనేనైతేన దేశాంశ్ చ పరిభ్రమ్య యథాసుఖమ్
తన సొంత ధనాన్ని గౌతమునికి అప్పగించి, ఆ ధనంతో ఇద్దరూ అనేక దేశాలు తిరుగుతూ సంతోషంగా జీవించారు.
ధనాన్య్ ఆదాయ విత్తాని పునర్ ఏష్యామహే గృహమ్ సత్యమ్ ఏవ వణిగ్ వక్తి స తు విప్రః ప్రతారకః
"మన ధనాన్ని తీసుకుని తిరిగి ఇంటికి వస్తాం" అని వాణికుడు నిజాయితీగా అన్నాడు. కానీ బ్రాహ్మణుడు మాత్రం మోసపూరితంగా ఉండేవాడు.
పాపాత్మా పాపచిత్తం చ న బుబోధ వణిగ్ ద్విజమ్ తౌ పరస్పరమ్ ఆమన్త్ర్య మాతాపిత్రోర్ అజానతోః
పాపమయమైన మనసుతో ఉన్న వాణిగుడు ఆ బ్రాహ్మణుడిని గుర్తించలేదు. ఇద్దరూ ఒకరినొకరు తల్లిదండ్రులెవరో తెలియకపోయినా పరస్పరం మాటలాడారు.
దేశాద్ దేశాన్తరం యాతౌ ధనార్థం తౌ వణిగ్ద్విజౌ వణిగ్ఘస్తస్థితం విత్తం బ్రాహ్మణో హర్తుమ్ ఇచ్ఛతి
ఆ వాణిగుడు, బ్రాహ్మణుడు ఇద్దరూ ధనాన్ని సంపాదించేందుకు ఒక ప్రాంతం నుంచి మరొక ప్రాంతానికి వెళ్లారు. వాణిగుడి చేతిలో ఉన్న ధనాన్ని బ్రాహ్మణుడు దోచుకోవాలని ఆశించాడు.
యేన కేనాప్య్ ఉపాయేన తద్ ధనం హి సమాహరే అహో పృథివ్యాం రమ్యాణి నగరాణి సహస్రశః
ఏదైనా మార్గం ద్వారా ఆ ధనాన్ని సంపాదించాలి అని నిర్ణయించాడు. ఈ భూమిపై వేలాది అందమైన పట్టణాలు ఉన్నాయి అని ఆశ్చర్యపడ్డాడు.
ఇష్టప్రదాత్ర్యః కామస్య దేవతా ఇవ యోషితః మనోహరాస్ తత్ర తత్ర సన్తి కిం క్రియతే మయా
ప్రతి చోటా మనసును ఆకట్టుకునే స్త్రీలు, కోరికలు తీర్చే దేవతల్లా ఉంటారు. ఇప్పుడు నేను ఏం చేయాలి? అని ఆలోచించాడు.
ధనమ్ ఆహృత్య యత్నేన యోషిద్భ్యో యది దీయతే భుజ్యన్తే తాస్ తతో నిత్యం సఫలం జీవితం హి తత్
శ్రమతో సంపాదించిన ధనాన్ని స్త్రీలకు ఇచ్చినప్పుడు, వారు దాన్ని ఆనందంగా వినియోగిస్తారు. అలాంటి జీవితం నిజంగా ఫలదాయకం.
నృత్యగీతరతో నిత్యం పణ్యస్త్రీభిర్ అలంకృతః భోక్ష్యే కథం తు తద్ విత్తం వైశ్యాన్ మద్ధస్తమ్ ఆగతమ్
నిత్యం నర్తన, గానం ఆనందిస్తూ, వేశ్యలతో అలంకరించబడి, వాణిగుడి చేతిలోనుండి వచ్చిన ఆ ధనాన్ని నేను ఎలా ఆస్వాదించగలను అని ఆలోచించాడు.