తస్మాద్ అద్యాపి కుణ్డాని సన్తి చ త్రీణి నారద యజ్ఞేశ్వరస్వరూపాణి విష్ణోర్ వై చక్రపాణినః
అందువల్ల, నారదా! ఇప్పటికీ అక్కడ మూడు యజ్ఞకుండాలు ఉన్నాయి; అవి యజ్ఞేశ్వరుడైన చక్రపాణి విష్ణువు స్వరూపాలు.
తతః ప్రభృతి చాఖ్యాతం మద్దేవయజనం చ తత్ తత్రస్థః కృమికీటాదిః సో ఽప్య్ అన్తే ముక్తిభాజనమ్
అప్పటి నుంచి నా దేవతారాధన ప్రసిద్ధి చెందింది; అక్కడ ఉండే క్రిమి, కీటకాదికీ చివరికి మోక్షం లభిస్తుంది.
ధర్మబీజం ముక్తిబీజం దణ్డకారణ్యమ్ ఉచ్యతే విశేషాద్ గౌతమీశ్లిష్టో దేశః పుణ్యతమో ఽభవత్
ధర్మానికి, ముక్తికి విత్తనంగా నిలిచిన దండకారణ్యం, ముఖ్యంగా గౌతమి నదిని ఆలింగనం చేసుకున్న ప్రాంతం అత్యంత పవిత్రంగా మారింది.
ప్రణీతాసంగమే చాపి కుశతర్పణ ఏవ వా స్నానదానాది యః కుర్యాత్ స గచ్ఛేత్ పరమం పదమ్
పవిత్ర నదుల సంగమంలో లేదా అక్కడ కుశ తర్పణం చేసినా, స్నానం, దానం వంటి పుణ్యకార్యాలు చేసినవాడు పరమ పదాన్ని పొందుతాడు.
స్మరణం పఠనం వాపి శ్రవణం చాపి భక్తితః సర్వకామప్రదం పుంసాం భుక్తిముక్తిప్రదం విదుః
భక్తితో జ్ఞాపకం చేసేవాడు, పఠించేవాడు, వినేవాడు — వీరందరికీ అన్ని కోరికలు నెరవేరుతాయి; భోగం, మోక్షం రెండూ లభిస్తాయని తెలిసింది.
ఉభయోస్ తీరయోస్ తత్ర తీర్థాన్య్ ఆహుర్ మనీషిణః షడశీతిసహస్రాణి తేషు పుణ్యం పురోదితమ్
ఆ ప్రాంతంలో రెండు తీరం మీద కూడా మునులు ఎనభై ఆరు వేల పవిత్ర తీర్థాలు ఉన్నాయని చెప్పారు; వాటిలో పుణ్యం గురించి ముందే వివరించారు.
వారాణస్యా అపి మునే కుశతర్పణమ్ ఉత్తమమ్ నానేన సదృశం తీర్థం విద్యతే సచరాచరే
మహర్షీ, వారాణసిలో కూడా కుశతర్పణం అత్యుత్తమమైనది; చరాచర జగత్తులో దీనికి సమానమైన మరో తీర్థం లేదు.
బ్రహ్మహత్యాదిపాపానాం స్మరణాద్ అపి నాశనమ్ తీర్థమ్ ఏతన్ మునే ప్రోక్తం స్వర్గద్వారం మహీతలే
బ్రహ్మహత్య వంటి పాపాలు కూడా ఈ తీర్థాన్ని జ్ఞాపకం చేసేవారికి నశిస్తాయి; ఈ తీర్థం భూమిపై స్వర్గ ద్వారం అని మునులకు చెప్పబడింది.
మన్యుతీర్థమ్ ఇతి ఖ్యాతం సర్వపాపప్రణాశనమ్ సర్వకామప్రదం నౄణాం స్మరణాద్ అఘనాశనమ్
ఇది మన్యు తీర్థం అని ప్రసిద్ధి; ఇది అన్ని పాపాలను నాశనం చేస్తుంది. దాన్ని జ్ఞాపకం చేస్తే మనుషులకు అన్ని కోరికలు నెరవేరుతాయి, పాపాలు పోతాయి.
తస్య ప్రభావం వక్ష్యామి శృణుష్వావహితో మునే దేవానాం దానవానాం చ సంగరో ఽభూన్ మిథః పురా
దాని మహిమను నేను చెప్పబోతున్నాను, నీవు శ్రద్ధగా విను మునీశ్వరా. ఒకప్పుడు దేవతలు, దానవులు పరస్పరం యుద్ధం చేశారు.
తత్రాజయన్ నైవ సురా దానవా జయినో ఽభవన్ పరాఙ్ముఖాః సురగణాః సంగరాద్ గతచేతసః
ఆ యుద్ధంలో దేవతలు గెలవలేదు, దానవులు విజయం సాధించారు; దేవతలు ఓడిపోయి, మనసు తడబడి వెనక్కి వెళ్లిపోయారు.
మామ్ అభ్యేత్య సమూచుస్ తే దేహి నో ఽభయకారణమ్ తాన్ అహం ప్రత్యవోచం వై గఙ్గాం గచ్ఛత సర్వశః
అప్పుడు వారు నా దగ్గరకు వచ్చి, 'మాకు భయం పోయేలా దయచేయి' అని అడిగారు. నేను వారికి, 'మీరు అందరూ గంగా నదికి వెళ్ళండి' అని చెప్పాను.
తత్ర వై గౌతమీతీరే స్తుత్వా దేవం మహేశ్వరమ్ అనపాయనిరాయాససహజానన్దసున్దరమ్
ఆ గౌతమి నది తీరంలో వారు మహేశ్వరుడిని స్తుతించారు; ఆయన ఎప్పుడూ ఆనందంగా, శ్రమ లేకుండా, క్షయము లేని అందమైనవాడు.
లప్స్యతే సర్వవిబుధా జయహేతుర్ మహేశ్వరాత్ తథేత్య్ ఉక్త్వా సురగణాః స్తువన్తి స్మ మహేశ్వరమ్
మహేశ్వరుడి వల్ల అందరు దేవతలకు విజయ కారణం లభిస్తుంది. 'అలా జరుగనీ' అని చెప్పి దేవతలు మహేశ్వరుని స్తుతించసాగారు.
తపో ఽతప్యన్త కేచిద్ వై ననృతుశ్ చ తథాపరే అస్నాపయంశ్ చ కేచిచ్ చ ఽపూజయంశ్ చ తథాపరే
వారిలో కొందరు తపస్సు చేశారు, మరికొందరు నాట్యం చేశారు, ఇంకొందరు స్నానం చేశారు, ఇంకొందరు పూజలు చేశారు.
తతః ప్రసన్నో భగవాఞ్ శూలపాణిర్ మహేశ్వరః దేవాన్ అథాబ్రవీత్ తుష్టో వ్రియతాం యద్ అభీప్సితమ్
అప్పుడు త్రిశూలధారి మహేశ్వరుడు సంతోషించి, దేవతలను చూచి, 'మీకు కావలసినది కోరుకోండి' అని అనుగ్రహించాడు.
దేవా ఊచుః సురపతిం విజయాయ దదస్వ నః పురుషం పరమశ్లాఘ్యం రణేషు పురతః స్థితమ్
దేవతలు, 'దేవేంద్రా, యుద్ధంలో ముందుండి పోరాడే గొప్ప పురుషుడిని మాకు విజయానికి దయచేయు' అని కోరారు.
యద్బాహుబలమ్ ఆశ్రిత్య భవామః సుఖినో వయమ్ తథేత్య్ ఉవాచ భగవాన్ దేవాన్ ప్రతి మహేశ్వరః
'ఆయన బలాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని మేము సుఖంగా ఉండగలుగుతాము' అని వారు చెప్పారు. 'అలా జరుగనీ' అని మహేశ్వరుడు దేవతలకు సమాధానం ఇచ్చాడు.
ఆత్మనస్ తేజసా కశ్చిన్ నిర్మితః పరమేష్ఠినా మన్యునామానమ్ అత్యుగ్రం దేవసైన్యపురోగమమ్
తన తేజస్సుతో పరమేశ్వరుడు మన్యు అనే భయంకరుడిని, దేవసేనకి నాయకుడిగా సృష్టించాడు.
తం నత్వా త్రిదశాః సర్వే శివం నత్వా స్వమ్ ఆలయమ్ మన్యునా సహ చాభ్యేత్య పునర్ యుద్ధాయ తస్థిరే
ఆయనకు నమస్కరించి, దేవతలు శివునికి నమస్కరించి, తమ నివాసానికి వెళ్లి, మన్యుతో కలిసి మళ్లీ యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యారు.
యుద్ధే స్థిత్వా తు దనుజైర్ దైతేయైశ్ చ మహాబలైః విబుధా జాతసంనద్ధా మన్యుమ్ ఊచుః పురః స్థితాః
బలవంతమైన దానవులు, దైత్యులతో యుద్ధానికి సిద్ధమైన దేవతలు, ఆయుధాలతో అలంకరించుకొని, ముందుగా నిలిచిన మన్యువుని ఇలా అడిగారు.
సామర్థ్యం తవ పశ్యామః పశ్చాద్ యోత్స్యామహే పరైః తస్మాద్ దర్శయ చాత్మానం మన్యో ఽస్మాకం యుయుత్సతామ్
నీ శక్తిని మేము చూడాలనుకుంటున్నాం; తరువాత శత్రువులతో యుద్ధం చేస్తాం. అందుకే, ఓ మన్యూ, యుద్ధానికి ఉత్సాహంగా ఉన్న మాకు నీ స్వరూపాన్ని చూపించు.
తద్ దేవవచనం శ్రుత్వా మన్యుర్ ఆహ స్మయన్న్ ఇవ
దేవతల మాటలు విని, మన్యూ చిరునవ్వుతో ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
జనితా మమ దేవేశః సర్వజ్ఞః సర్వదృక్ ప్రభుః యః సర్వం వేత్తి సర్వేషాం ధామనామ మనఃస్థితమ్
నా సృష్టికర్త దేవతాధిపతి, అన్నీ తెలిసినవాడు, అన్నీ చూడగల ప్రభువు. ఆయనే ప్రతి ఒక్కరి మనస్సులోని భావాలను, ప్రతి స్థలాన్ని, ప్రతి విషయాన్ని తెలుసు.
నైవ కశ్చిచ్ చ తం వేత్తి యః సర్వం వేత్తి సర్వదా అమూర్తం మూర్తమ్ అప్య్ ఏతద్ వేత్తి కర్తా జగన్మయః
అతన్ని ఎవ్వరూ తెలుసుకోలేరు, కాని ఆయనే అన్నింటినీ ఎప్పుడూ తెలుసు. ఆయనే రూపం లేనివాడు, రూపం కలవాడు, జగత్తులో అన్నింటినీ వ్యాపించిన కర్త.
పరో ఽసౌ భగవాన్ సాక్షాత్ తథా దివ్య్ అన్తరిక్షగః కస్ తస్య రూపం యో వేద కస్య కర్తా జగన్మయః
ఆయనే పరమేశ్వరుడు, ప్రత్యక్షంగా ఉన్నవాడు, దివ్యుడు, ఆకాశంలో సంచరించే వాడు. ఆయన స్వరూపాన్ని ఎవరు తెలుసుకోగలరు? జగత్తు అంతటినీ వ్యాపించిన వాడిని ఎవరు సృష్టించగలరు?
ఏవంవిధాద్ అహం జాతో మాం కథం వేత్తుమ్ అర్హథ అథవా ద్రష్టుకామా వై భవన్తో మానుపశ్యత
అలాంటి వాడి నుండి నేను పుట్టాను; మరి మీరు నన్ను ఎలా పూర్తిగా తెలుసుకోగలరు? అయినా, మీరు చూడాలనుకుంటే, నన్ను యథాతథంగా చూడండి.
ఇత్య్ ఉక్త్వా దర్శయామ్ ఆస మన్యూ రూపం స్వకం మహత్ తార్తీయచక్షుషోద్భూతం భవస్య పరమేష్ఠినః
ఇలా చెప్పి, మన్యూ తన మహత్తర స్వరూపాన్ని, పరమేశ్వరుడైన భవుని మూడవ కన్ను నుండి ఉద్భవించిన రూపాన్ని చూపించాడు.
తేజసా సంభృతం రూపం యతః సర్వం తద్ ఉచ్యతే పౌరుషం పురుషేష్వ్ ఏవ అహంకారశ్ చ జన్తుషు
ఆ రూపం తేజస్సుతో నిండినది. అది మనుషుల్లో పురుషత్వంగా, ప్రాణుల్లో అహంకారంగా పిలవబడుతుంది.
క్రోధః సర్వస్య యో భీమ ఉపసంహారకృద్ భవేత్ తం శంకరప్రతినిధిం జ్వలన్తం నిజతేజసా
అతడే అందరిలోని భయంకరమైన కోపం, సంహారాన్ని కలిగించేవాడు, శంకరుని ప్రతినిధిగా తన తేజస్సుతో జ్వలించే వాడు.