మద్దేవయజనం పుణ్యం నామ్నా బ్రహ్మగిరిః స్మృతః చతురశీతిపర్యన్తం యోజనాని మహామునే
నా ఆరాధనా స్థలం బ్రహ్మగిరి అని ప్రసిద్ధి పొందింది, ఓ మహామునీ! అది నలభై నాలుగు యోజనాల వరకు విస్తరించి ఉంది.
మద్దేవయజనం పుణ్యం పూర్వతో బ్రహ్మణో గిరేః తత్ర మధ్యే వేదికా స్యాద్ గార్హపత్యో ఽస్య దక్షిణే
నా పవిత్ర ఆరాధనా స్థలం బ్రహ్మగిరికి తూర్పున ఉంది. అక్కడ మధ్యలో వేదిక ఉంటుంది; దాని దక్షిణభాగంలో గార్హపత్యాగ్ని ఉంటుంది.
తత్ర చాహవనీయస్య ఏవమ్ అగ్నీంస్ త్వ్ అకల్పయమ్ వినా పత్న్యా న సిధ్యేత యజ్ఞః శ్రుతినిదర్శనాత్
అక్కడే ఆహవనీయాగ్నిని కూడా ఏర్పాటుచేశాను. భార్య లేకుండా యజ్ఞం ఫలించదు అని శాస్త్రాలు సూచిస్తున్నాయి.
శరీరమ్ ఆత్మనో ఽహం వై ద్వేధా చాకరవం మునే పూర్వార్ధేన తతః పత్నీ మమాభూద్ యజ్ఞసిద్ధయే
ఓ మునీ! నేను నా శరీరాన్ని రెండు భాగాలుగా విభజించాను. మొదటి భాగంతో యజ్ఞసిద్ధికై నా భార్య జన్మించింది.
ఉత్తరేణ త్వ్ అహం తద్వద్ అర్ధో జాయా ఇతి శ్రుతేః కాలం వసన్తమ్ ఉత్కృష్టమ్ ఆజ్యరూపేణ నారద
మరొక భాగంతో నేనే భర్తగా ఉన్నాను అని శ్రుతిలో చెప్పబడింది. ఉత్తమమైన వసంతకాలాన్ని నేను ఆజ్యం రూపంలో సిద్ధం చేసుకున్నాను, ఓ నారదా!
అకల్పయం తథా చేధ్మం గ్రీష్మం చాపి శరద్ ధవిః ఋతుం చ ప్రావృషం పుత్ర తదా బర్హిర్ అకల్పయమ్
అలాగే, గ్రీష్మాన్ని దారువుగా, శరదృతువును హవిస్సుగా, ప్రావృత్తును బర్హిరుగా నేను సిద్ధం చేసుకున్నాను, నా కుమారుడా!
ఛన్దాంసి సప్త వై తత్ర తదా పరిధయో ఽభవన్ కలాకాష్ఠానిమేషా హి సమిత్పాత్రకుశాః స్మృతాః
అక్కడ ఆ ఏడుగురు ఛందస్సులు ఆహుతి చుట్టూ పెట్టే కఠలుగా మారాయి. కాల, కాష్ఠ, నిమిషాల వంటి కాలమానం భాగాలు ఇంధనం, పాత్రలు, దర్భలుగా పరిగణించబడ్డాయి.
యో ఽనాదిశ్ చ త్వ్ అనన్తశ్ చ స్వయం కాలో ఽభవత్ తదా యూపరూపేణ దేవర్షే యోక్త్రం చ పశుబన్ధనమ్
అప్పుడు ఆ ఆదియంతరహీనమైన కాలమే, ఓ మహర్షీ, యూపస్తంభంలా, పశువును కట్టే తాడులా రూపం దాల్చింది.
సత్త్వాదిత్రిగుణాః పాశా నైవ తత్రాభవత్ పశుః తతో ఽహమ్ అబ్రవం వాచం వైష్ణవీమ్ అశరీరిణీమ్
సత్త్వాది మూడు గుణాల బంధనాలే అక్కడ పాశాలయ్యాయి. కానీ అక్కడ పశువు లేదు. అప్పుడు నేను శరీరరహితమైన వైష్ణవ వాక్యాన్ని పలికాను.
వినైవ పశునా నాయం యజ్ఞః పరిసమాప్యతే తతో మామ్ అవదద్ దేవీ సైవ నిత్యాశరీరిణీ
పశువు లేకుండా ఈ యజ్ఞం పూర్తవదు. అప్పుడు ఆ నిత్యమైన, శరీరరహితమైన దేవి నన్ను ఉద్దేశించి ఇలా చెప్పింది.
పౌరుషేణాథ సూక్తేన స్తుహి తం పురుషం పరమ్
పురుషసూక్తంతో ఆ పరమపురుషుడిని పురుషోచితమైన భక్తితో స్తుతించు.
తథేత్య్ ఉక్త్వా స్తూయమానే దేవదేవే జనార్దనే మమ చోత్పాదకే భక్త్యా సూక్తేన పురుషస్య హి
"అలాగేనని" చెప్పి, దేవతల దేవుడైన జనార్దనుడిని, నా ఉత్పత్తికర్తను, భక్తితో పురుషసూక్తం ద్వారా నేను స్తుతించాను.
సా చ మామ్ అబ్రవీద్ దేవీ బ్రహ్మన్ మాం త్వం పశుం కురు తదా విజ్ఞాయ పురుషం జనకం మమ చావ్యయమ్
అప్పుడు ఆ దేవి నన్ను ఉద్దేశించి ఇలా చెప్పింది: "బ్రహ్మా! నన్నే పశువుగా చేసుకో. పురుషుడిని నా శాశ్వత జనకుడిగా తెలుసుకో."
కాలయూపస్య పార్శ్వే తం గుణపాశైర్ నివేశితమ్ బర్హిస్థితమ్ అహం ప్రౌక్షం పురుషం జాతమ్ అగ్రతః
కాలయూపం పక్కన, గుణపాశాలతో బంధించబడి, బర్హిస్సుపై ఉంచబడిన పురుషుడిని, నా ముందుకు వచ్చినవాడిని, నేను అభిషేకించాను.
ఏతస్మిన్న్ అన్తరే తత్ర తస్మాత్ సర్వమ్ అభూద్ ఇదమ్ బ్రాహ్మణాస్ తు ముఖాత్ తస్య ఽభవన్ బాహ్వోశ్ చ క్షత్రియాః
అదే సమయంలో, అతనిలోనుంచి ఈ సమస్తం ఉద్భవించింది. అతని నోటి నుండి బ్రాహ్మణులు, భుజాల నుండి క్షత్రియులు పుట్టారు.
ముఖాద్ ఇన్ద్రస్ తథాగ్నిశ్ చ శ్వసనః ప్రాణతో ఽభవత్ దిశః శ్రోత్రాత్ తథా శీర్ష్ణః సర్వః స్వర్గో ఽభవత్ తదా
అతని నోటి నుండి ఇంద్రుడు, అగ్ని పుట్టారు. శ్వాస నుండి వాయువు, చెవుల నుండి దిక్కులు, తల నుండి ఆకాశం ఏర్పడింది.
మనసశ్ చన్ద్రమా జాతః సూర్యో ఽభూచ్ చక్షుషస్ తథా అన్తరిక్షం తథా నాభేర్ ఊరుభ్యాం విశ ఏవ చ
మనస్సు నుండి చంద్రుడు, కళ్ల నుండి సూర్యుడు, నాభి నుండి మధ్యలోని లోకం, తొడల నుండి ప్రజలు పుట్టారు.
పద్భ్యాం శూద్రశ్ చ సంజాతస్ తథా భూమిర్ అజాయత ఋషయో రోమకూపేభ్య ఓషధ్యః కేశతో ఽభవన్
పాదాల నుండి శూద్రుడు, భూమి జన్మించింది. రోమకూపాల నుండి ఋషులు, జుట్టు నుండి ఔషధాలు పుట్టాయి.
గ్రామ్యారణ్యాశ్ చ పశవో నఖేభ్యః సర్వతో ఽభవన్ కృమికీటపతంగాది పాయూపస్థాద్ అజాయత
నఖాల నుండి గ్రామ్య, అరణ్య పశువులు పుట్టాయి. పాయువు, ఉపస్థాల నుండి పురుగులు, కీటకాలు, పటంగాలు జన్మించాయి.
స్థావరం జఙ్గమం కించిద్ దృశ్యాదృశ్యం చ కించన తస్మాత్ సర్వమ్ అభూద్ దేవా మత్తశ్ చాప్య్ అభవన్ పునః ఏతస్మిన్న్ అన్తరే సైవ విష్ణోర్ వాగ్ అబ్రవీచ్ చ మామ్
స్థావర, జంగమమైనవి, కనబడేవి, కనబడనివి అన్నీ అతనిలోనుంచి పుట్టాయి. నాలోనుంచి దేవతలు మళ్లీ ఉద్భవించాయి. అదే సమయంలో విష్ణువు వాక్కు నన్ను ఉద్దేశించి పలికింది.
సర్వం సంపూర్ణమ్ అభవత్ సృష్టిర్ జాతా తథేప్సితా ఇదానీం జుహుధి హ్య్ అగ్నౌ పాత్రాణి చ సమాని చ
ఇప్పుడు సృష్టి సంపూర్ణమైంది, కోరినట్లే ఏర్పడింది. ఇప్పుడు సాధారణమైనవి, విశేషమైనవి అన్నీ పాత్రలను అగ్నిలో ఆహుతిగా సమర్పించు.
విసర్జయ తథా యూపం ప్రణీతాం చ కుశాంస్ తథా ఋత్విగ్రూపం యజ్ఞరూపమ్ ఉద్దేశ్యం ధ్యేయమ్ ఏవ చ
అలాగే యూపాన్ని, సిద్ధమైన దర్భలను, ఋత్విజుల రూపాన్ని, యజ్ఞ స్వరూపాన్ని, ధ్యేయవస్తువులను కూడా తొలగించు.
స్రువం చ పురుషం పాశాన్ సర్వం బ్రహ్మన్ విసర్జయ
స్రువాన్ని, పురుషుడిని, బంధనాలను—అన్నీ విడిచిపెట్టు, ఓ బ్రహ్మా!
తద్వాక్యసమకాలం తు క్రమశో యజ్ఞయోనిషు గార్హపత్యే దక్షిణాగ్నౌ తథా చైవ మహామునే
ఆ మాటలతో కూడిన క్షణంలోనే, క్రమంగా యజ్ఞాగ్నుల్లో—గార్హపత్యం, దక్షిణాగ్ని మొదలైన వాటిలో—అన్ని సమర్పించబడ్డాయి, ఓ మహామునీ!
పూర్వస్మిన్న్ అపి చైవాగ్నౌ క్రమశో జుహ్వతస్ తదా తత్ర తత్ర జగద్యోనిమ్ అనుసంధాయ పూరుషమ్
మునుపటి అగ్నిలో కూడా, యజ్ఞంలో క్రమంగా హోమాలు చేస్తూ, ప్రతి చోటా ఈ జగత్తుకు మూలమైన పురుషుడిని మనసులో ధ్యానం చేయాలి.
మన్త్రపూతం శుచిః సమ్యగ్ యజ్ఞదేవో జగన్మయః లోకనాథో విశ్వకర్తా కుణ్డానాం తత్ర సంనిధౌ
మంత్రాలతో పవిత్రమైనవాడై, శుద్ధమైన ప్రవర్తన కలిగి, యజ్ఞదేవుడు అయిన జగన్మయుడు, లోకాలకు అధిపతి, సృష్టికర్త అయిన వాడు, ఆ యజ్ఞకుండాల దగ్గర ప్రత్యక్షంగా ఉంటాడు.
శుక్లరూపధరో విష్ణుర్ భవేద్ ఆహవనీయకే శ్యామో విష్ణుర్ దక్షిణాగ్నేః పీతో గృహపతేః కవేః
ఆహవనీయ అగ్నిలో విష్ణువు తెల్లవర్ణంతో ఉంటాడు; దక్షిణ అగ్నిలో నలుపు వర్ణంతో, గృహపతి అగ్నిలో పసుపు వర్ణంతో ఉంటాడు.
సర్వకాలం తేషు విష్ణుర్ అతో దేశేషు సంస్థితః న తేన రహితం కించిద్ విష్ణునా విశ్వయోనినా
అన్ని కాలాల్లో ఆ ప్రదేశాల్లో విష్ణువు నిలిచి ఉంటాడు; జగత్తుకు మూలమైన విష్ణువు లేని చోట ఏదీ లేదు.
ప్రణీతాయాః ప్రణయనం మన్త్రైశ్ చాకరవం తతః ప్రణీతోదకమ్ అప్య్ ఏతత్ ప్రణీతేతి నదీ శుభా
మంత్రాలతో ప్రణీత జలాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్లిన తర్వాత, ఆ నీటిని 'ప్రణీత' అని పిలుస్తారు; ఆ పవిత్ర నదిని కూడా ప్రణీత అని అంటారు.
వ్యసర్జయం ప్రణీతాం తాం మార్జయిత్వా కుశైర్ అథ మార్జనే క్రియమాణే తు ప్రణీతోదకబిన్దవః
ఆ ప్రణీత జలాన్ని విడిచిన తర్వాత, కుశ芝తో శుద్ధి చేసి, శుద్ధి చేసే సమయంలో ప్రణీత జల బిందువులు పడతాయి.