తే తమ్ ఊచుర్ మునివరం జ్ఞానదః కో ఽభిధీయతే బ్రహ్మా విష్ణుర్ మహేశో వా ఆదిత్యో వాపి చన్ద్రమాః
వారు ఆ మహర్షిని అడిగారు: 'జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించేవాడు ఎవరు? బ్రహ్మనా, విష్ణువా, మహేశ్వరుడా, ఆదిత్యుడా లేక చంద్రుడా?'
అగ్నిశ్ చ వరుణః కః స్యాజ్ జ్ఞానదో మునిసత్తమ అగస్త్యః పునర్ అప్య్ ఆహ జ్ఞానదః శ్రూయతామ్ అయమ్
'లేక అగ్నియేనా, వరుణుడేనా, ఓ మునిశ్రేష్ఠా? జ్ఞానదాత ఎవరో చెప్పండి.' అప్పుడు అగస్త్యుడు మళ్లీ ఇలా అన్నాడు: 'జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించేవాడు ఎవరో వినండి.'
యా ఆపః సో ఽగ్నిర్ ఇత్య్ ఉక్తో యో ఽగ్నిః సూర్యః స ఉచ్యతే యశ్ చ సూర్యః స వై విష్ణుర్ యశ్ చ విష్ణుః స భాస్కరః
'నీరు అగ్నిగా చెప్పబడింది; అగ్ని సూర్యుడిగా పిలవబడతాడు; సూర్యుడే నిజంగా విష్ణువు; విష్ణువే భాస్కరుడు.'
యశ్ చ బ్రహ్మా స వై రుద్రో యో రుద్రః సర్వమ్ ఏవ తత్ యస్య సర్వం తు తజ్ జ్ఞానం జ్ఞానదః సో ఽత్ర కీర్త్యతే
'బ్రహ్మనే రుద్రుడు; రుద్రుడే ఈ సమస్తం. అందులో అన్నీ ఉన్నాయంటే, ఆ జ్ఞానమే — ఇక్కడ జ్ఞానదాతగా పిలవబడే వాడు.'
దేశికప్రేరకవ్యాఖ్యాకృదుపాధ్యాయదేహదాః గురవః సన్తి బహవస్ తేషాం జ్ఞానప్రదో మహాన్
ఉపదేశకులు, ప్రేరణదాతలు, వ్యాఖ్యాతలు, ఉపాధ్యాయులు, శరీరదాతలు — ఇలాంటి గురువులు చాలా మంది ఉన్నారు. వారిలో జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించేవాడు అత్యంత గొప్పవాడు.
తద్ ఏవ జ్ఞానమ్ అత్రోక్తం యేన భేదో విహన్యతే ఏక ఏవాద్వయః శంభుర్ ఇన్ద్రమిత్రాగ్నినామభిః వదన్తి బహుధా విప్రా భ్రాన్తోపకృతిహేతవే
ఇక్కడ చెప్పిన జ్ఞానం ఏదంటే, దానివల్ల భేదాలు తొలగిపోతాయి. ఒక్కటే, ద్వైతం లేని శంభువు, ఇంద్రుడు, మిత్రుడు, అగ్ని అనే పేర్లతో జ్ఞానులు భేదభ్రమ వల్ల అనేక విధాలుగా పిలుస్తారు.
ఏతచ్ ఛ్రుత్వా మునేర్ వాక్యం గాథా గాయన్త ఏవ తే జగ్ముః పఞ్చోత్తరాం గఙ్గాం పఞ్చ జగ్ముశ్ చ దక్షిణామ్
ఆ మునివాక్యాన్ని విని, వారు గీతలు పాడుకుంటూ వెళ్లారు. ఐదుగురు ఉత్తర గంగా వైపు, ఐదుగురు దక్షిణ గంగా వైపు వెళ్లారు.
అగస్త్యేనోదితాన్ దేవాన్ పూజయన్తో యథావిధి ఆసనేషు విశేషేణ హ్య్ ఆసీనాస్ తత్త్వచిన్తకాః
అగస్త్యుడు చెప్పిన విధంగా దేవతలను పూజిస్తూ, వారు ప్రత్యేకంగా ఆసనాల్లో కూర్చొని, తత్త్వాన్ని ధ్యానిస్తూ ఉన్నారు.
తేషాం సర్వే సురగణాః ప్రీతిమన్తో ఽభవన్ మునే స్రష్టృత్వం తు యుగాదౌ యత్ కల్పితం విశ్వయోనినా
వారి పట్ల అన్ని దేవతా గణాలు సంతోషించారు, ఓ మునీంద్రా! యుగాది సమయంలో విశ్వకర్త సృష్టికర్తగా నియమించాడని గుర్తుంచుకో.
అధర్మాణాం నివృత్త్యర్థం వేదానాం స్థాపనాయ చ లోకానామ్ ఉపకారార్థం ధర్మకామార్థసిద్ధయే
అధర్మాన్ని తొలగించేందుకు, వేదాలను స్థాపించేందుకు, లోకాలకు మేలు కలిగించేందుకు, ధర్మం, కామం, అర్థం సిద్ధించేందుకు ఇది జరిగింది.
పురాణస్మృతివేదార్థధర్మశాస్త్రార్థనిశ్చయే స్రష్టృత్వం జగతామ్ ఇష్టం తాదృగ్రూపా భవిష్యథ
పురాణాలు, స్మృతులు, వేదాలు, ధర్మశాస్త్రాల అర్థాన్ని నిర్ణయించినప్పుడు, జగత్తుకు సృష్టికర్తగా ఉండాలని కోరుతారు; మీరు అలాంటి రూపాన్ని పొందుతారు.
ప్రజాపతిత్వం తేషాం వై భవిష్యతి శనైః క్రమాత్ యదా హ్య్ అధర్మో భవితా వేదానాం చ పరాభవః
వారు క్రమంగా ప్రజాపతుల స్థితికి చేరుకుంటారు; అప్పుడప్పుడు అధర్మం పెరిగినప్పుడు, వేదాలు హీనమయ్యే సమయంలో ఇది జరుగుతుంది.
వేదానాం వ్యసనం తేభ్యో భావివ్యాసాస్ తతస్ తు తే యదా యదా తు ధర్మస్య గ్లానిర్ వేదస్య దృశ్యతే
వేదాలు కష్టంలో ఉన్నప్పుడు, వారిలో భవిష్యత్తులో వ్యాసులు పుట్టుకొస్తారు; ఎప్పుడెప్పుడు ధర్మం లేదా వేదం క్షీణిస్తాయో అప్పుడు అప్పుడు.
తదా తదా తు తే వ్యాసా భవిష్యన్త్య్ ఉపకారిణః తేషాం యత్ తపసః స్థానం గఙ్గాయాస్ తీరమ్ ఉత్తమమ్
అప్పుడు అప్పుడు ఆ వ్యాసులు లోకానికి మేలు చేయడానికి ముందుకు వస్తారు; వారి తపస్సు స్థలం గంగా ఉత్తర తీరమే.
తత్ర తత్ర శివో విష్ణుర్ అహమ్ ఆదిత్య ఏవ చ అగ్నిర్ ఆపః సర్వమ్ ఇతి తత్ర సంనిహితం సదా
అక్కడ శివుడు, విష్ణువు, నేను, ఆదిత్యుడు, అగ్ని, నీరు — ఇవన్నీ ప్రతి రూపంలో ఎప్పుడూ అక్కడే ఉంటాయి.
నైతేభ్యః పావనం కించిన్ నైతేభ్యస్ త్వ్ అధికం క్వచిత్ తత్తదాకారతాం ప్రాప్తం పరం బ్రహ్మైవ కేవలమ్
ఇవి కంటే పవిత్రమైనది ఏదీ లేదు, ఇవి కంటే గొప్పది ఎక్కడా లేదు; అవి ఆ రూపాలను పొందినప్పుడు, పరబ్రహ్మమే మిగిలింది.
సర్వాత్మకః శివో వ్యాపీ సర్వభావస్వరూపధృక్ విశేషతస్ తత్ర తీర్థే సర్వప్రాణ్యనుకమ్పయా
శివుడు అన్నీ వ్యాపించినవాడు, సమస్త భూతాల స్వరూపుడు; ముఖ్యంగా ఆ తీర్థంలో, అన్ని ప్రాణులకు కరుణతో నివసిస్తాడు.
సర్వైర్ దేవైర్ అనువృతస్ తదనుగ్రహకారకః ధర్మవ్యాసాస్ తు తే జ్ఞేయా వేదవ్యాసాస్ తథైవ చ
అన్ని దేవతలతో కూడి, ఆయన అక్కడ అనుగ్రహాన్ని ప్రసాదిస్తాడు; వారిని ధర్మవ్యాసులు, అలాగే వేదవ్యాసులు అని తెలుసుకో.
తేషాం తీర్థం తేన నామ్నా వ్యపదిష్టం జగత్త్రయే పాపపఙ్కక్షాలనామ్భో మోహధ్వాన్తమదాపహమ్ సర్వసిద్ధిప్రదం పుంసాం వ్యాసతీర్థమ్ అనుత్తమమ్
ఆ పవిత్ర స్థలం ఆ పేరుతో మూడుళ్లో ప్రసిద్ధి చెందింది. అక్కడి నీరు పాపాల మురికి తుడిచిపెట్టుతుంది, మాయా అహంకారాల అంధకారాన్ని తొలగిస్తుంది, మనుషులకు అన్ని సిద్ధులు ప్రసాదిస్తుంది. అది అపూర్వమైన వ్యాస తీర్థం.
వఞ్జరాసంగమం నామ తీర్థం త్రైలోక్యవిశ్రుతమ్ ఋషిభిః సేవితం నిత్యం సిద్ధై రాజర్షిభిస్ తథా
వంజరాసంగమం అనే తీర్థం మూడు లోకాల్లో ప్రసిద్ధి. అక్కడ ఋషులు, సిద్ధులు, రాజర్షులు ఎప్పుడూ సేవ చేస్తూ ఉంటారు.
దాసత్వమ్ అగమత్ పూర్వం నాగానాం గరుడః ఖగః మాతృదాస్యాత్ తదా దుఃఖపరిసంతప్తమానసః కదాచిచ్ చిన్తయామ్ ఆస రహః స్థిత్వా వినిశ్వసన్
ఒకసారి పక్షిరాజు గరుడుడు, నాగులకు దాసుడయ్యాడు. తల్లి సేవలో ఉండటం వల్ల కలిగిన బాధతో మనసు కలతచెందాడు. అప్పుడప్పుడు ఒంటరిగా ఊపిరి పీల్చుకుంటూ ఆలోచించేవాడు.
త ఏవ ధన్యా లోకే ఽస్మిన్ కృతపుణ్యాస్ త ఏవ హి నాన్యసేవా కృతా యైస్ తు న యేషాం వ్యసనాగమః
ఈ లోకంలో పుణ్యము చేసినవారే నిజంగా ధన్యులు. ఎవరికీ పరాధీనత రాకుండా, ఇతరుల సేవ చేయనివారే నిజంగా అదృష్టవంతులు.
సుఖం తిష్ఠన్తి గాయన్తి స్వపన్తి చ హసన్తి చ స్వదేహప్రభవో ధన్యా ధిగ్ ధిగ్ అన్యవశే స్థితాన్
తమ శక్తితో జీవించే వారు సంతోషంగా ఉంటారు, పాడుతారు, నిద్రపోతారు, నవ్వుతారు. అలాంటి వారు ధన్యులు. పరాధీనంగా ఉన్నవారికి మాత్రం అవమానం, అవమానం.
ఇతి చిన్తాసమావిష్టో జననీమ్ ఏత్య దుఃఖితః పర్యపృచ్ఛద్ అమేయాత్మా వైనతేయో ఽథ మాతరమ్
ఇలా ఆలోచనలతో మునిగిపోయిన వైనతేయుడు, మనసు బాధతో తల్లిని దగ్గరకి వెళ్లి అడిగాడు.
కస్యాపరాధాన్ మాతస్ త్వం పితుర్ వా మమ వాన్యతః దాసీత్వమ్ ఆప్తా వద తత్కారణం మమ పృచ్ఛతః
తల్లి! నీవా, నాన్నగారా, లేక నేను ఏమైనా తప్పు చేశామా? నువ్వు దాసిగా ఎందుకు మారావో చెప్పు. ఆ కారణం నాకు చెప్పు.
సాబ్రవీత్ పుత్రమ్ ఆత్మీయమ్ అరుణస్యానుజం ప్రియమ్
ఆమె తన కుమారుడైన అరుణుని తమ్ముడికి, ప్రియమైన తన బిడ్డకు ఇలా చెప్పింది.
నైవ కస్యాపరాధో ఽస్తి స్వాపరాధో మయోదితః యస్యా వాక్యం విపర్యేతి సా దాసీ స్యాన్ మయోదితమ్
ఇందులో ఎవరి తప్పూ లేదు. నా తప్పే నేను చెప్పాను. ఎవరి మాటను తిరస్కరిస్తే, ఆమె దాసిగా మారుతుంది — ఇదే నేను చెప్పినది.
కద్రూశ్ చాపి తథైవాహం సా మయా సంయుతా యయౌ కద్ర్వా మమాభవద్ వాదశ్ ఛద్మనాహం తయా జితా
నేను కద్రూవుతో కలిసి ఓపందం పెట్టాను. ఆమె మోసంతో నన్ను ఓడించింది. అందుకే కద్రూ నాకు యజమానిగా మారింది.
విధిర్ హి బలవాంస్ తాత కాం కాం చేష్టాం న చేష్టతే ఏవం దాసీత్వమ్ అగమం కద్ర్వాః కశ్యపనన్దన యదా దాసీ తు జాతాహం దాసో ఽభూస్ త్వం ద్విజన్మజ
తకదిరి ఎంత బలమైనదో చూడు బిడ్డా! అది ఏ పని చేయించదో? అలా నేను కద్రూవుకు దాసిగా మారాను, కశ్యపునందనా! నేను దాసిగా మారినప్పుడు, నువ్వూ దాసుడవయ్యావు, ద్విజాతి కుమారా.
తూష్ణీం తదా బభూవాసౌ గరుడో ఽతీవ దుఃఖితః న కించిద్ ఊచే జననీం చిన్తయన్ భవితవ్యతామ్
అప్పుడు గరుడుడు చాలా బాధతో మౌనంగా ఉండిపోయాడు. తల్లితో ఏమీ చెప్పకుండా, భవిష్యత్తు గురించి ఆలోచిస్తూ నిశ్శబ్దంగా ఉన్నాడు.