ముదితాస్ తే ఽభవన్ సర్వే సదా రామానువర్తినః తతః కతిపయాహేషు అనార్యేభ్యో విరూపికామ్
వారు అందరూ ఎప్పుడూ ఆనందంగా, రామునికి భక్తిగా ఉండేవారు; కొన్ని రోజులు గడిచిన తర్వాత, చెడ్డవారి నుండి అపవాదమైన మాట వచ్చింది.
వాచం శ్రుత్వా స తత్యాజ గుర్విణీం తామ్ అయోనిజామ్ మిథ్యాపవాదమ్ అపి హి న సహన్తే కులోన్నతాః
ఆ భారమైన, అసత్యమైన అపవాదాన్ని విని, గర్భంలో పుట్టని ఆమెను రాముడు విడిచిపెట్టాడు; గొప్ప వంశస్థులు అసత్య అపవాదాన్ని కూడా భరించరు.
వాల్మీకేర్ మునిముఖ్యస్య ఆశ్రమస్య సమీపతః తత్యాజ లక్ష్మణః సీతామ్ అదుష్టాం రుదతీం రుదన్
వాల్మీకి మహర్షి ఆశ్రమం దగ్గర, లక్ష్మణుడు నిర్దోషురాలైన, ఏడుస్తున్న సీతను తానే ఏడుస్తూ విడిచిపెట్టాడు.
నోల్లఙ్ఘ్యాజ్ఞా గురూణామ్ ఇత్య్ అసౌ తద్ అకరోద్ భియా తతః కతిపయాహేషు వ్యతీతేషు నృపాత్మజః
పెద్దల ఆజ్ఞను అతిక్రమించరాదు అని భయంతో ఆయన అలా చేశాడు; కొన్ని రోజులు గడిచిన తర్వాత ఆ రాజకుమారుడు...
రామః సౌమిత్రిణా సార్ధం హయమేధాయ దీక్షితః తత్రైవాజగ్మతుర్ ఉభౌ రామపుత్రౌ యశస్వినౌ
రాముడు సౌమిత్రితో కలిసి అశ్వమేధయాగానికి దీక్ష తీసుకున్నాడు; అక్కడే రాముని ఇద్దరు ప్రసిద్ధ కుమారులు వచ్చారు.
లవః కుశశ్ చ విఖ్యాతౌ నారదావ్ ఇవ గాయకౌ రామాయణం సమగ్రం తద్ గన్ధర్వావ్ ఇవ సుస్వరౌ
లవ, కుశులు నారదులవలె ప్రసిద్ధులై, గంధర్వుల్లా మధురంగా రామాయణాన్ని మొత్తం పాడారు.
రామస్య చరితం సర్వం గాయమానౌ సమీయతుః యజ్ఞవాటం రాజసుతౌ హేతుభిర్ లక్షితౌ తదా
రాజకుమారులు రాముని అన్ని చరిత్రలను పాడుతూ, తమ గుణాలతో గుర్తింపబడుతూ యజ్ఞవాటికకు చేరుకున్నారు.
రామపుత్రావ్ ఉభౌ శూరౌ వైదేహ్యాస్ తనయావ్ ఇతి తావ్ ఆనీయ తతః పుత్రావ్ అభిషిచ్య యథాక్రమమ్
రాముని ఇద్దరు కుమారులు, వీరులు, వైదేహి సంతానమని తెలిసి, వారిని తీసుకువచ్చి, క్రమంగా పట్టాభిషేకం చేశారు.
అఙ్కారూఢౌ తతః కృత్వా సస్వజే తౌ పునః పునః సంసారదుఃఖఖిన్నానామ్ అగతీనాం శరీరిణామ్
ఆ తరువాత వారిని ఒడిలో కూర్చోబెట్టి, మళ్లీ మళ్లీ హత్తుకున్నాడు; సంసారబాధలతో బాధపడే, దిక్కులేని ప్రాణులకు...
పుత్రాలిఙ్గనమ్ ఏవాత్ర పరం విశ్రాన్తికారణమ్ ముహుర్ ఆలిఙ్గ్య తౌ పుత్రౌ ముహుః స్వజతి చుమ్బతి
ఇక్కడ, పిల్లలను హత్తుకోవడమే గొప్ప విశ్రాంతి కారణం; తన కుమారులను మళ్లీ మళ్లీ హత్తుకుని, ముద్దుపెడుతూ, ప్రేమగా చూసుకున్నాడు.
కిమ్ అప్య్ అన్తర్ ధ్యాయతి చ నిఃశ్వసత్య్ అపి వై ముహుః ఏతస్మిన్న్ అన్తరే ప్రాప్తా రాక్షసా లఙ్కవాసినః
ఆలోచనలో మునిగిపోయి, మళ్లీ మళ్లీ ఊపిరి పీల్చుకుంటూ ఉండగా, అదే సమయంలో లంకనగరంలో నివసించే రాక్షసులు అక్కడికి వచ్చారు.
సుగ్రీవో హనుమాంశ్ చైవ అఙ్గదో జామ్బవాంస్ తథా అన్యే చ వానరాః సర్వే విభీషణపురఃసరాః
విభీషణుడు ముందుండగా, సుగ్రీవుడు, హనుమంతుడు, అంగదుడు, జాంబవంతుడు మరియు మిగతా వానరులు అందరూ అక్కడికి చేరుకున్నారు.
తే చాగత్య నృపం ప్రాప్తాః సింహాసనమ్ ఉపస్థితమ్ సీతామ్ అదృష్ట్వా హనుమాన్ అఙ్గదః కనకాఙ్గదః
వారు వచ్చి సింహాసనంపై కూర్చున్న రాజును దర్శించగా, అక్కడ సీతాదేవిని కనపడక హనుమంతుడు, బంగారు కంకణాలు ధరించిన అంగదుడు అయోమయానికి లోనయ్యారు.
క్వ గతాయోనిజా మాతా ఏకో రామో ఽత్ర దృశ్యతే రామేణ సా పరిత్యక్తా ఇత్య్ ఊచుర్ ద్వారపాలకాః
'భూమిలో జన్మించిన తల్లి సీతా ఎక్కడికి వెళ్లింది? ఇక్కడ రాముడే కనబడుతున్నాడు' అని వారు అడిగారు. 'రాముడు ఆమెను వదిలేశాడు' అని ద్వారపాలకులు సమాధానం ఇచ్చారు.
పశ్యత్సు లోకపాలేషు ఆర్యే తత్ర ప్రవాదిని అగ్నౌ శుద్ధిగతాం సీతాం కిం తు రాజా నిరఙ్కుశః
లోకపాలులు చూస్తుండగా, ఆ మహానుభావురాలు గురించి అక్కడ మాట్లాడుతుండగా, సీతా అగ్నిపరిశుద్ధికి ప్రవేశించింది. అయినా రాజు నిర్బంధంగా ఉన్నాడు.
ఉత్పన్నైర్ లౌకికైర్ వాక్యై రామస్ త్యజతి తాం ప్రియామ్ మరిష్యావ ఇతి హ్య్ ఉక్త్వా గౌతమీం పునర్ ఈయతుః
ప్రజల మాటలు వినిపించడంతో రాముడు తన ప్రియమైన సీతను వదిలేశాడు. 'మనం మరణిద్దాం' అని చెప్పి వారు మళ్లీ గౌతమీ తీరానికి వెళ్లారు.
రామస్ తౌ పృష్ఠతో ఽభ్యేత్య అయోధ్యావాసిభిః సహ ఆగత్య గౌతమీం తత్ర ఽకుర్వంస్ తే పరమం తపః
అయోధ్యవాసులతో కలిసి రాముడు ఆ ఇద్దరిని వెంబడించి, గౌతమీ తీరానికి వచ్చి, అక్కడ మహా తపస్సు ఆచరించారు.
స్మారం స్మారం నిశ్వసన్తస్ తాం సీతాం లోకమాతరమ్ సంసారాస్థావిరహితా గౌతమీసేవనోత్సుకాః
తాము సీతాదేవిని, లోకాల తల్లిని మళ్లీ మళ్లీ జ్ఞాపకం చేసుకుంటూ, ఊపిరి పీల్చుకుంటూ, సంసారాసక్తిని వదిలి, గౌతమీ సేవ చేయాలని ఆకాంక్షించారు.
లోకత్రయపతిః సాక్షాద్ రామో ఽనుజసమన్వితః ప్రాప్తః స్నాత్వా చ గౌతమ్యాం శివారాధనతత్పరః
మూడు లోకాల అధిపతి అయిన రాముడు తన తమ్ముడితో కలిసి అక్కడికి వచ్చి, గౌతమీలో స్నానం చేసి, శివారాధనలో నిమగ్నమయ్యాడు.
పరితాపం జహౌ సర్వం సహస్రపరివారితః యత్ర చాసీత్ స వృత్తాన్తః సహస్రకుణ్డమ్ ఉచ్యతే
వెయ్యి మంది చుట్టూ ఉన్నప్పుడు, రాముడు తన బాధలను పూర్తిగా వదిలేశాడు. ఆ సంఘటన జరిగిన ప్రదేశాన్ని 'సహస్రకుండం' అని అంటారు.
దశాపరాణి తీర్థాని తత్ర సర్వార్థదాని చ తత్ర స్నానం చ దానం చ సహస్రఫలదాయకమ్
అక్కడ పది పవిత్ర స్థలాలు ఉన్నాయి, అవన్నీ కావలసిన ఫలితాలను ఇస్తాయి. అక్కడ స్నానం చేయడం, దానం చేయడం వెయ్యిరెట్లు ఫలితాన్ని ఇస్తాయి.
యత్ర శ్రీగౌతమీతీరే వసిష్ఠాదిమునీశ్వరైః సర్వాపత్తారకం హోమమ్ అకారయద్ అఘాన్తకమ్
శ్రీ గౌతమీ నదీ తీరంలో వసిష్ఠుడు మొదలైన మహర్షులు అన్ని అపదల నుంచి రక్షించే, పాపాలను నశింపజేసే హోమాన్ని నిర్వహించారు.
సహస్రసంఖ్యాయుక్తేషు కుణ్డేషు వసుధారయా సర్వాన్ అపేక్షితాన్ కామాన్ అవాపాసౌ మహాతపాః
వెయ్యి కుండలలో, భూమాత ఆశీర్వాదంతో, ఆ మహాతపస్వి తన కోరికలన్నింటినీ పొందాడు.
గౌతమ్యాః సరిదమ్బాయాః ప్రసాదాద్ రాక్షసాన్తకః సహస్రకుణ్డాభిధం తద్ అభూత్ తీర్థం మహాఫలమ్
గౌతమీ నదీదేవి కృపతో, రాక్షస సంహారుడు అయిన రాముడు ఉన్న ఆ స్థలం 'సహస్రకుండం' అనే పవిత్రతీర్థంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.
కపిలతీర్థమ్ ఆఖ్యాతం తద్ ఏవాఙ్గిరసం స్మృతమ్ తద్ ఏవాదిత్యమ్ ఆఖ్యాతం సైంహికేయం తద్ ఉచ్యతే
అది 'కపిల తీర్థం' అని పిలవబడుతుంది, అదే 'అంగిరస' అని గుర్తించబడుతుంది. అదే 'ఆదిత్య తీర్థం', అలాగే 'సైంహికేయం' అని కూడా అంటారు.
గౌతమ్యా దక్షిణే పారే ఆదిత్యాన్ మునిసత్తమ అయాజయన్న్ అఙ్గిరసో దక్షిణాం తే భువం దదుః
గౌతమీ నదికి దక్షిణ తీరంలో, ఓ మహర్షీ, అంగిరసుడు ఆదిత్యులకు యజ్ఞాలు నిర్వహించాడు. వారు అతనికి దక్షిణభూమిని బహుమానంగా ఇచ్చారు.
అఙ్గిరోభ్యస్ తదాదిత్యాస్ తపసే ఽఙ్గిరసో యయుః సా భూమిః సైంహికీ భూత్వా జనాన్ సర్వాన్ అభక్షయత్
ఆ తరువాత ఆదిత్యులు తపస్సు కోసం అంగిరసుని వదిలి వెళ్లిపోయారు. ఆ భూమి సైంహికీగా మారి, అక్కడి ప్రజలను అన్నివిధాలా భక్షించసాగింది.
తత్రసుస్ తే జనాః సర్వే అఙ్గిరోభ్యో న్యవేదయన్ విభీతా జ్ఞానతో జ్ఞాత్వా భువం తాం సైంహికీమ్ ఇతి
అక్కడ నివసించిన ప్రజలందరూ భయంతో, ఆ భూమి సైంహికీ అని జ్ఞానంతో తెలుసుకుని, అంగిరసులకు ఈ విషయం తెలియజేశారు.
ఆదిత్యాన్ అనుగత్వాథ వాచమ్ అఙ్గిరసో ఽబ్రువన్ భువం గృహ్ణన్తు యా దత్తా నేత్య్ ఆదిత్యాస్ తదాబ్రువన్
ఆదిత్యులు ముందుగా వెళ్లిన తరువాత, అంగిరసులు ఇలా అన్నారు: 'ఇచ్చిన భూమిని తిరిగి తీసుకోండి.' కానీ ఆదిత్యులు, 'అది కుదరదు' అని సమాధానం ఇచ్చారు.
నివృత్తాం దక్షిణాం నైవ ప్రతిగృహ్ణన్తి సూరయః స్వదత్తాం పరదత్తాం వా యో హరేత వసుంధరామ్
తిరిగి తీసుకున్న దక్షిణాను, జ్ఞానులు ఎప్పుడూ అంగీకరించరు. తానే ఇచ్చినదైనా, వేరెవరు ఇచ్చినదైనా, ఎవరు భూమిని బలవంతంగా తీసుకుంటే—