తత్ర చారాధయామ్ ఆస శివం దేవం జనార్దనమ్ బ్రహ్మాణం భాస్కరం గఙ్గాం దేవాన్ అన్యాంశ్ చ యత్నతః
అక్కడ అతడు శివుడు, జనార్దనుడు, బ్రహ్మ, సూర్యుడు, గంగా, ఇంకా ఇతర దేవతలను ఎంతో శ్రద్ధతో పూజించాడు.
యో విపన్నో న తీర్థాని దేవతాశ్ చ న సేవతే స కాలవశగో జన్తుః కాం దశామ్ అనుయాస్యతి
ఎవరైనా కష్టాల్లో పడినప్పుడు తీర్థాలు లేదా దేవతలను సేవించకపోతే, ఆ జీవి కాలానికి లోనై, ఎలాంటి స్థితిని పొందగలడు?
తదీశ్వరైకశరణో గౌతమీసేవనోత్సుకః పరాం శ్రద్ధామ్ ఉపగతః సంసారాస్థాపరాఙ్ముఖః
ఒకవాడు పరమేశ్వరుని ఆశ్రయించి, గౌతమిని సేవించడంలో ఉత్సాహంగా, పరమ విశ్వాసంతో, లోకబంధాలను వదిలిపెట్టి ఉంటే—
ఈజే యజ్ఞాంశ్ చ బహులాన్ ఋత్విగ్భిర్ బహుదక్షిణాన్ వేదద్వీపో ఽభవత్ తేన యజ్ఞద్వీపః స ఉచ్యతే
అతడు అనేక యజ్ఞాలను, అనేక ఋత్వికులతో, విరివిగా దానం చేస్తూ నిర్వహించాడు. అందువల్ల అతడు వేదకర్మలకు కేంద్రంగా మారాడు. అందుకే ఆ ప్రదేశాన్ని యజ్ఞద్వీపం అంటారు.
పౌర్ణమాస్యాం తు శర్వర్యాం తత్రాయాతి సదోర్వశీ తస్య దీపస్య యః కుర్యాత్ ప్రదక్షిణమ్ అథో నరః
పౌర్ణమి రాత్రి అక్కడ ఉర్వశి వస్తుంది. ఆ సమయానికి ఆ ద్వీపాన్ని ప్రదక్షిణగా చేసే మనిషి—
ప్రదక్షిణీకృతా తేన పృథివీ సాగరామ్బరా వేదానాం స్మరణం తత్ర యజ్ఞానాం స్మరణం తథా
అతని ప్రదక్షిణ వల్ల భూమి, సముద్రం, ఆకాశం అన్నీ ప్రదక్షిణ అయినట్లవుతాయి. అక్కడ వేదాల జ్ఞాపకం, యజ్ఞాల జ్ఞాపకం కలుగుతుంది.
సుకృతీ తత్ర యః కుర్యాద్ వేదయజ్ఞఫలం లభేత్ ఐలతీర్థం తు తజ్ జ్ఞేయం తద్ ఏవ చ పురూరవమ్
ఎవరైనా అక్కడ సత్కర్మలు చేస్తే, వేదయజ్ఞ ఫలితాన్ని పొందుతారు. ఆ ప్రదేశాన్ని ఐలతీర్థం అని, అలాగే పురూరవ అని కూడా తెలుసుకోవాలి.
వాసిష్ఠం చాపి తత్ తు స్యాన్ నిమ్నభేదం తద్ ఉచ్యతే ఐలే రాజ్ఞి న కించిత్ స్యాన్ నిమ్నం సర్వేషు కర్మసు
అది వాసిష్ఠం అని కూడా పిలుస్తారు. దాన్ని ప్రవాహ విభాగం అంటారు. ఐలుడు రాజు పాలనలో, ఏ కర్మలోనూ ప్రవాహ విభాగం జరగలేదు.
యద్ ఏతన్ నిమ్నమ్ ఉర్వశ్యాం సర్వభావేన వర్తనమ్ తచ్ చాపి భేదితం నిమ్నం వసిష్ఠేన చ గఙ్గయా
ఈ ప్రవాహ విభాగం ఉర్వశి ప్రదేశంలో, పూర్తిగా సాగిన ప్రవాహం, వసిష్ఠుడు మరియు గంగా వల్ల కూడా విభజించబడింది.
నిమ్నభేదమ్ అభూత్ తేన దృష్టాదృష్టేష్టసిద్ధిదమ్ తత్ర సప్త శతాన్య్ ఆహుస్ తీర్థాని గుణవన్తి చ
అలా ఆ ప్రవాహ విభాగం, కనబడే-కనబడని కోరికలను నెరవేర్చే దాయకంగా మారింది. అక్కడ ఏడువందల మంచి తీర్థాలు ఉన్నాయని చెబుతారు.
తేషు స్నానం చ దానం చ సర్వక్రతుఫలప్రదమ్ స్నానం కృత్వా నిమ్నభేదే యః పశ్యతి సురాన్ ఇమాన్
అక్కడ స్నానం చేయడం, దానం చేయడం అన్నీ యజ్ఞఫలితాన్ని ఇస్తాయి. ప్రవాహ విభాగంలో స్నానం చేసి, ఈ దేవతలను దర్శించినవాడు—
ఇహ చాముత్ర వా నిమ్నం న కించిత్ తస్య విద్యతే సర్వోన్నతిమ్ అవాప్యాసౌ మోదతే దివి శక్రవత్
ఈ లోకంలోనైనా, పరలోకంలోనైనా, అతనికి ప్రవాహంలో ఎలాంటి హీనత ఉండదు. అన్ని ఉన్నతులను పొందినవాడు, ఇంద్రుడిలా స్వర్గంలో ఆనందిస్తాడు.
నన్దీతటమ్ ఇతి ఖ్యాతం తీర్థం వేదవిదో విదుః తస్య ప్రభావం వక్ష్యామి శృణు యత్నేన నారద
నందీతటము అనే తీర్థాన్ని వేదపండితులు తెలుసు. దాని మహిమను నేను చెప్పబోతున్నాను. నారదా! శ్రద్ధగా విను.
అత్రిపుత్రో మహాతేజాశ్ చన్ద్రమా ఇతి విశ్రుతః సర్వాన్ వేదాంశ్ చ విధివద్ ధనుర్వేదం యథావిధి
అత్రి కుమారుడు, మహాతేజస్సుతో ప్రసిద్ధి చెందిన చంద్రుడు, అన్ని వేదాలను, ధనుర్వేదాన్ని కూడా విధిగా అభ్యసించాడు.
అధీత్య జీవాత్ సర్వాశ్ చ విద్యాశ్ చాన్యా మహామతే గురుపూజాం కరోమీతి జీవమ్ ఆహ స చన్ద్రమాః బృహస్పతిస్ తదా ప్రాహ చన్ద్రం శిష్యం ముదాన్వితః
జీవుని వద్ద అన్ని విద్యలను నేర్చుకున్న చంద్రుడు, "నేను గురువును పూజిస్తాను" అని అన్నాడు. అప్పుడూ బృహస్పతి సంతోషంతో తన శిష్యుడైన చంద్రునితో ఇలా అన్నాడు.
మమ ప్రియా తు జానీతే తారా రతిసమప్రభా
నా ప్రియమైనవారు తార, ఆమె రతి సమానంగా ప్రకాశిస్తుంది అని తెలుసుకో.
ప్రష్టుం తాం చ తదా ప్రాయాద్ అన్తర్ వేశ్మ స చన్ద్రమాః తారాం తారాముఖీం దృష్ట్వా జగృహే తాం కరేణ సః
అప్పుడు చంద్రుడు ఆమెను అడగడానికి ఇంట్లోకి వెళ్లాడు. తారను, నక్షత్ర ముఖాన్ని చూసి, ఆమెను చేతితో పట్టుకున్నాడు.
స్వవేశ్మ ప్రతి తాం లోభాద్ బలాద్ ఆకర్షయత్ తదా తావద్ ధైర్యనిధిర్ జ్ఞానీ మతిమాన్ విజితేన్ద్రియః
తన ఇంటికి ఆమెను ఆకర్షణతో బలవంతంగా తీసుకెళ్లాడు. అప్పుడు ఆ సహన సముద్రుడు, జ్ఞానవంతుడు, మేధావి, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు—
యావన్ న కామినీనేత్రవాగురాభిర్ నిబధ్యతే విశేషతో రహఃసంస్థాం కామినీమ్ ఆయతేక్షణామ్
ఒక మనిషి, ఒక మహిళ కాంక్షతో నిండిన చూపులతో తనను బలంగా ఆకర్షించకపోతే, ఆమెను ఒంటరిగా ఉన్న చోట వెతకడానికి ఆసక్తి చూపడు.
విలోక్య న మనో యాతి కస్య కామేషు వశ్యతామ్ అత ఏవాన్యపురుషదర్శనం న కదాచన
అలాంటి మహిళను చూసినప్పుడు ఎవరి మనస్సు కామానికి లోనవదు? అందుకే, మంచి గుణాలున్న మహిళ ఎప్పుడూ పరపురుషుడిని చూడకూడదు.
కులవధ్వా రహః కార్యం భీతయా శీలవిప్లుతేః విజ్ఞాయ తత్ పరిజనాత్ సహసోత్థాయ నిర్గతః
మంచి కుటుంబానికి చెందిన మహిళ, తన నైతికత పోతుందేమో అని భయపడి, ఒంటరిగా ఉండే పనులను జాగ్రత్తగా చేయాలి; ఆ పనిని ఇంటి వారు గమనిస్తే వెంటనే లేచి అక్కడి నుండి వెళ్లిపోవాలి.
దృష్ట్వా తద్ దుష్కృతం కర్మ బృహస్పతిర్ ఉదారధీః శశాప కోపాచ్ చాక్షిప్య వాగ్భిర్ విప్రియకారిభిః
ఆ తప్పు పనిని చూసి, ఉదారమైన మనసున్న బృహస్పతి కోపంతో శపించి, కఠినమైన మాటలతో ఆ తప్పు చేసినవాడిని నిందించాడు.
పరాభిభూతామ్ ఆలోక్య కాన్తాం కః సోఢుమ్ ఈశ్వరః యుయుధే తేన జీవో ఽపి దేవశ్ చన్ద్రమసా రుషా
తన ప్రియమైనవారు మరొకరికి లోబడి పోయినప్పుడు, ఎంత శక్తివంతుడైనా ఆ దుఃఖాన్ని తట్టుకోలేడు. దేవత అయిన చంద్రుడే కూడా కోపంతో అతనితో పోరాడాడు.
న శాపైర్ హన్యతే చన్ద్రో నాయుధైః సురమన్త్రితైః బృహస్పతిప్రణీతైశ్ చ న మన్త్రైర్ హన్యతే శశీ
చంద్రుడు శాపాలతోనో, ఆయుధాలతోనో, దేవతల మంత్రాలతోనో నాశనం చేయబడడు; బృహస్పతి చెప్పిన మంత్రాలతోనూ చంద్రుని హతముచేయలేరు.
తదా చన్ద్రస్ తు తాం తారాం నీత్వా సంస్థాప్య మన్దిరే బుభుజే బహువర్షాణి రోహిణీం చాకుతోభయః
ఆ తరువాత చంద్రుడు తారను తీసుకుని తన మందిరంలో స్థాపించి, అనేక సంవత్సరాలు ఆమెతో ఆనందంగా గడిపాడు; అలాగే భయమేమీ లేకుండా రోహిణిని కూడా ఆస్వాదించాడు.
న జీయేత తదా దేవైర్ న కోపైః శాపమన్త్రకైః న రాజభిర్ న ఋషిభిర్ న సామ్నా భేదదణ్డనైః
ఆ సమయంలో, దేవతలు, కోపం, శాపాలు, మంత్రాలు, రాజులు, ఋషులు, సమ్మతి, చీల్చివేత, శిక్ష — వీటిలో ఏదితోనూ అతన్ని ఓడించలేకపోయారు.
యదా భార్యాం న లేభే ఽసౌ గురుః సర్వప్రయత్నతః సర్వోపాయక్షయే జీవస్ తదా నీతిమ్ అథాస్మరత్
అన్ని ప్రయత్నాలు చేసి కూడా గురువు తన భార్యను తిరిగి పొందలేకపోయినప్పుడు, అన్ని మార్గాలు విఫలమైనప్పుడు, జీవుడు ధర్మబద్ధమైన మార్గాన్ని గుర్తుచేసుకున్నాడు.
అపమానం పురస్కృత్య మానం కృత్వా తు పృష్ఠతః స్వార్థమ్ ఉద్ధరతే ప్రాజ్ఞః స్వార్థభ్రంశో హి మూర్ఖతా
తెలివిగలవాడు, పరువు పక్కన పెట్టి, అవమానాన్ని అంగీకరించి, తన ప్రయోజనాన్ని సాధించాలి; ఎందుకంటే, తాను కోరిన ప్రయోజనం కోల్పోవడం నిజమైన మూర్ఖత్వం.
సాధ్యం కేనాప్య్ ఉపాయేన జానద్భిః పురుషైః ఫలమ్ వృథాభిమానినః శీఘ్రం విపద్యన్తే విమోహితాః
ఏదైనా మార్గం ద్వారా ఫలితాన్ని సాధించగలిగే వారు, తప్పక తమ లక్ష్యాన్ని చేరాలి; దురహంకారంతో మోసపోయిన వారు త్వరగా నాశనం అవుతారు.
ఏవం నిశ్చిత్య మేధావీ శుక్రం గత్వా న్యవేదయత్ తమ్ ఆగతం కవిర్ జ్ఞాత్వా సంమానేనాభ్యనన్దయత్
ఇలా నిర్ణయించుకుని, తెలివిగలవాడు శుక్రుని దగ్గరకు వెళ్లి తన విషయాన్ని తెలిపాడు; కవి, అతను వచ్చినట్టు తెలుసుకుని, గౌరవంగా అతన్ని ఆహ్వానించాడు.