ఏతత్ సర్వం న జానాతి రాజ్ఞః కృత్యం పురోహితః గతే తస్మిన్ గురౌ రాజా వైశ్వామిత్రే మహాత్మని
రాజు చేసిన ఈ కార్యాలన్నీ పురోహితుడు తెలియకుండా ఉన్నాడు. గురువు వెళ్లిన తరువాత, రాజు మహాత్ముడైన విశ్వామిత్రుని ఆశ్రయించాడు.
సర్వం బలం ప్రేషయిత్వా గఙ్గాతీరే ఽగ్నిమ్ ఆవిశత్ ఇత్య్ ఉక్త్వా స తు రాజేన్ద్రో గఙ్గాం భానుం సురాన్ అపి
తన సైన్యాన్ని పంపించి, గంగా తీరంలో రాజు అగ్నిలో ప్రవేశించాడు. గంగా, సూర్యుడు, దేవతలకు ఇలా ప్రకటించాడు.
యది దత్తం యది హుతం యది త్రాతా ప్రజా మయా తేన సత్యేన సా సాధ్వీ మమాయుష్యేణ జీవతు
నేను దానం చేశానా, హోమం చేశానా, ప్రజలను రక్షించానా—ఈ సత్యంతో, ఈ సతీ నా ఆయుష్షుతో బతకాలి.
ఇత్య్ ఉక్త్వాగ్నౌ ప్రవిష్టే తు శర్యాతౌ నృపసత్తమే తదైవ జీవితా భార్యా రాజ్ఞస్ తస్య పురోధసః
ఇలా చెప్పి, శర్యాతి అగ్నిలో ప్రవేశించిన వెంటనే, రాజు పురోహితుని భార్య మళ్లీ ప్రాణం పొందింది.
అగ్నిప్రవిష్టం రాజానం శ్రుత్వా విస్మయకారణమ్ పతివ్రతాం తథా భార్యాం మృతాం జీవాన్వితాం పునః
రాజు అగ్నిలో ప్రవేశించాడని, అది ఆశ్చర్యకరమైనదని, అతని పతివ్రత భార్య మరణించి, మళ్లీ ప్రాణం పొందిందని విన్నారు.
తదర్థం చాపి రాజానం త్యక్తాత్మానం విశేషతః ఆత్మనశ్ చ పునః కృత్యమ్ అస్మరన్ నృపతేర్ గురుః
ఈ కారణంగా, ముఖ్యంగా రాజు తన ప్రాణాన్ని త్యాగం చేసినందుకు, రాజు గురువు తనకు మిగిలిన కర్తవ్యాలను మళ్లీ గుర్తు చేసుకున్నాడు.
అహమ్ అప్య్ అగ్నిమ్ ఆవేక్ష్య ఉత యాస్యే ప్రియాన్తికమ్ అథవేహ తపస్ తప్స్యే తతో నిశ్చయవాన్ ద్విజః
నేను కూడా అగ్నిని దర్శించి, నా ప్రియమైనవారి దగ్గరకు వెళ్ళిపోవచ్చు, లేక ఇక్కడే తపస్సు చేయవచ్చు. ఇలా నిశ్చయంగా ఆ ద్విజుడు ఆచరించాడు.
ఏతద్ ఏవాత్మనః కృత్యం మన్యే సుకృతమ్ ఏవ చ జీవయామి చ రాజానం తతో యామి ప్రియాం పునః
ఇదే నా కర్తవ్యమని, మంచిపనిగా భావిస్తున్నాను. రాజును పోషించి, తరువాత మళ్ళీ నా ప్రియమైనవారి దగ్గరకు వెళ్ళిపోతాను.
ఏతద్ ఏవ శుభం మే స్యాత్ తతస్ తుష్టావ భాస్కరమ్ న హ్య్ అన్యః కోపి దేవో ఽస్తి సర్వాభీష్టప్రదో రవేః
ఇదే నాకు శుభమవుతుంది. తరువాత అతడు సూర్యుని స్తుతించాడు. ఎందుకంటే, సూర్యుడిని తప్ప అన్ని కోరికలను తీరుస్తున్న దేవుడు మరొకరు లేరు.
నమో ఽస్తు తస్మై సూర్యాయ ముక్తయే ఽమితతేజసే ఛన్దోమయాయ దేవాయ ఓంకారార్థాయ తే నమః
ఆ పరమ సూర్యునికి నమస్కారం. ఆయన మోక్షాన్ని ప్రసాదించేవాడు, అపారమైన తేజస్సు కలవాడు, వేదమంత్రమయుడూ, ఓంకార స్వరూపుడూ. నీకు నమస్కారం.
విరూపాయ సురూపాయ త్రిగుణాయ త్రిమూర్తయే స్థిత్యుత్పత్తివినాశానాం హేతవే ప్రభవిష్ణవే
వికృత స్వరూపుడైన, సుందర రూపుడైన, మూడు గుణాలవాడైన, త్రిమూర్తి అయిన, సృష్టి, స్థితి, లయాలకు కారణమైన ప్రభువైన నీకు నమస్కారం.
తతః ప్రసన్నః సూర్యో ఽభూద్ వరయస్వేత్య్ అభాషత
అప్పుడు సూర్యుడు సంతోషంతో ఇలా అన్నాడు: 'వరం అడుగు.'
రాజానం దేహి దేవేశ భార్యాం చ ప్రియవాదినీమ్ ఆత్మనశ్ చ శుభాన్ పుత్రాన్ రాజ్ఞశ్ చైవ శుభాన్ వరాన్
దేవతాధిపతీ, నాకు రాజును, మధురంగా మాట్లాడే భార్యను, నాకు మంచి కుమారులను, రాజుకు కూడా శుభమైన వరాలను దయచేయుము.
తతః ప్రాదాజ్ జగన్నాథః శర్యాతిం రత్నభూషితమ్ తాం చ భార్యాం వరాన్ అన్యాన్ సర్వం క్షేమమయం తథా
అప్పుడు జగన్నాధుడు రత్నాలతో అలంకరించబడిన శర్యాతిని, ఆ భార్యను, ఇతర వరాలను, అలాగే సంపూర్ణ క్షేమాన్ని ప్రసాదించాడు.
తతో యాతః ప్రియావిష్టః ప్రీతేన చ పురోధసా యయౌ సుఖీ స్వకం దేశం తత్ తు తీర్థం శుభం స్మృతమ్
తర్వాత ప్రియమైనవారిపై ప్రేమతో, పురోహితునితో కలిసి, సంతోషంగా తన స్వదేశానికి వెళ్లాడు. ఆ స్థలం పవిత్రతీర్థంగా గుర్తించబడింది.
తత్ర త్రీణి సహస్రాణి తీర్థాని గుణవన్తి చ తతః ప్రభృతి తత్ తీర్థం భానుతీర్థమ్ ఉదాహృతమ్
అక్కడ మూడు వేల పవిత్రతీర్థాలు ఉన్నాయి. అప్పటి నుండి ఆ స్థలం భానుతీర్థంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.
మృతసంజీవనం చైవ శార్యాతం చేతి విశ్రుతమ్ మాధుచ్ఛన్దసమాఖ్యాతం స్మరణాత్ పాపనున్ మునే
అది మృతసంజీవనంగా, శార్యాతంగా, మాధుచ్ఛందసమాఖ్యంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. దాన్ని స్మరించడంవల్ల, మునీశ్వరా, పాపాలు తొలగిపోతాయి.
తేషు స్నానం చ దానం చ సర్వక్రతుఫలప్రదమ్ మృతసంజీవనం తత్ స్యాద్ ఆయురారోగ్యవర్ధనమ్
అక్కడ స్నానం చేయడం, దానం చేయడం అన్ని యజ్ఞఫలాలను ఇస్తుంది. మృతసంజీవనంలో స్నానం ఆయుష్షు, ఆరోగ్యం పెంచుతుంది.
ఖడ్గతీర్థమ్ ఇతి ఖ్యాతం గౌతమ్యా ఉత్తరే తటే తత్ర స్నానేన దానేన ముక్తిభాగీ భవేన్ నరః
అది ఖడ్గతీర్థంగా ప్రసిద్ధి. గౌతమి నదికి ఉత్తర తీరంలో ఉంది. అక్కడ స్నానం చేసి, దానం చేస్తే మానవుడు మోక్షాన్ని పొందుతాడు.
తత్ర వృత్తం ప్రవక్ష్యామి శృణు నారద యత్నతః పైలూష ఇతి విఖ్యాతః కవషస్య సుతో ద్విజః
అక్కడ జరిగిన కథను నేను చెప్పబోతున్నాను. నారదా, జాగ్రత్తగా విను. పైలూషుడు అని ప్రసిద్ధి చెందినవాడు, కవషుని కుమారుడు, ద్విజుడు.
కుటుమ్బభారాత్ పరితో హ్య్ అర్థార్థీ పరిధావతి న కిమప్య్ ఆససాదాసౌ తతో వైరాగ్యమ్ ఆస్థితః
కుటుంబ భారంతో, ధనార్జన కోసం అన్ని వైపులా పరుగెత్తాడు. కానీ ఏమి సంపాదించలేకపోయాడు. అప్పుడు విరక్తి స్వీకరించాడు.
అత్యన్తవిముఖే దైవే వ్యర్థీభూతే తు పౌరుషే న వైరాగ్యాద్ అన్యద్ అస్తి పణ్డితస్యావలమ్బనమ్
దైవం పూర్తిగా ప్రతికూలంగా ఉండి, మనుష్య ప్రయత్నం వృథా అయినప్పుడు, పండితులకు విరక్తి తప్ప మరొక ఆశ్రయం ఉండదు.
ఇతి సంచిన్తయామ్ ఆస తదాసౌ నిఃశ్వసన్ ముహుః క్రమాగతం ధనం నాస్తి పోష్యాశ్ చ బహవో మమ
అలా ఆలోచిస్తూ, మళ్లీ మళ్లీ ఊపిరి పీల్చుకుంటూ, 'ధనం రాకపోతే, పోషించాల్సినవారు చాలా మంది ఉన్నారు' అని విచారించాడు.
మానీ చాత్మా న కష్టార్హో హా ధిగ్ దుర్దైవచేష్టితమ్ స కదాచిద్ వృత్తియుతో వృత్తిభిః పరివర్తయన్
ఆత్మాభిమాని అయిన అతడు కష్టాన్ని భరించలేడు. హాయ్! దురదృష్టం ఎలా కలిసొచ్చిందో! అప్పుడప్పుడు ఉపాధి దొరికితే, వివిధ మార్గాల్లో జీవనం సాగించాడు.
న లేభే తద్ ధనం వృత్తేర్ విరాగమ్ అగమత్ తదా సేవా నిషిద్ధా యా కాచిద్ గహనా దుష్కరం తపః
ఆ సమయంలో అతనికి ఆ సంపద దక్కలేదు, విరక్తి కూడా కలగలేదు. ఏ సేవ చేయాలన్నా అది నిషిద్ధమైంది, కఠినమైన తపస్సు చేయడం కూడా అసాధ్యమైంది.
బలాద్ ఆకర్షతీయం మాం తృష్ణా సర్వత్ర దుష్కృతే త్వయాపకృతమ్ అజ్ఞానాత్ తస్మాత్ తృష్ణే నమో ఽస్తు తే
ఈ తృష్ణ నా మీద బలవంతంగా ప్రభావం చూపించి, అన్నిచోట్ల దుష్కార్యాల్లోకి లాగుతోంది. నీ వల్ల, అవివేకంతో, నేను తప్పు చేశాను. అందుకే, ఓ తృష్ణా! నీకు నమస్కరిస్తున్నాను.
ఏవం విచిన్త్య మేధావీ తృష్ణాఛేదాయ కిం భవేత్ ఇత్య్ ఆలోచ్య స పైలూషః పితరం వాక్యమ్ అబ్రవీత్
ఇలా ఆలోచించిన పైలూషుడు, తృష్ణను ఎలా తొలగించాలో విచారించి, తన తండ్రిని ఇలా అడిగాడు.
జ్ఞానాసినా క్రోధలోభౌ సంసృతిం చాతిదుస్తరామ్ ఛేద్మీమాం కేన హే తాత తమ్ ఉపాయం వద ప్రభో
ఓ తండ్రీ! జ్ఞానం అనే ఖడ్గంతో కోపాన్ని, లోభాన్ని, ఈ జనన మరణ చక్రాన్ని ఎలా తొలగించాలి? ఆ మార్గాన్ని నాకు చెప్పండి ప్రభూ.
ఈశ్వరాజ్ జ్ఞానమ్ అన్విచ్ఛేద్ ఇత్య్ ఏషా వైదికీ శ్రుతిః తస్మాద్ ఆరాధయేశానం తతో జ్ఞానమ్ అవాప్స్యసి
ప్రభువునుంచి జ్ఞానం పొందాలని వేదాలు ఉపదేశించాయి. అందుకే, ఆ ప్రభువును ఆరాధించు; అప్పుడు నీకు జ్ఞానం లభిస్తుంది.
తథేత్య్ ఉక్త్వా స పైలూషో జ్ఞానాయేశ్వరమ్ ఆర్చయత్ తతస్ తుష్టో మహేశానో జ్ఞానం ప్రాదాద్ ద్విజాతయే ప్రాప్తజ్ఞానో మహాబుద్ధిర్ గాథాః ప్రోవాచ ముక్తిదాః
'అలాగే' అని చెప్పి, పైలూషుడు జ్ఞానం కోసం ప్రభువును ఆరాధించాడు. ఆ తరువాత, మహేశ్వరుడు సంతోషించి ఆ ద్విజునికి జ్ఞానం ప్రసాదించాడు. జ్ఞానం పొందిన పైలూషుడు, గొప్ప బుద్ధితో, ముక్తిని ఇచ్చే గాథలను చెప్పాడు.