దిశో విజేతుం స జగామ రాజా పురోధసా తేన నృపప్రవీరః పురోధసం ప్రాహ మహానుభావం జిత్వా దిశశ్ చాధ్వని సంనివిష్టః
ఆ రాజు తన పురోహితుడితో కలిసి దిక్కులను జయించడానికి బయలుదేరాడు. దిక్కులను జయించిన తర్వాత, ప్రయాణమధ్యంలో ఆ రాజు తన మహానుభావుడైన పురోహితునితో మాట్లాడాడు.
పప్రచ్ఛేదం కేన ఖేదం గతో ఽసి హేతుం వదస్వేతి మహానుభావ త్వమ్ ఏవ రాజ్యే మమ సర్వమాన్యః సమస్తవిద్యానిరవద్యబోధః
'ఏమైంది? నీకు ఈ బాధ ఎందుకు వచ్చింది? నిజమైన కారణం చెప్పు. ఓ మహానుభావా! నా రాజ్యంలో నీవే అందరికీ గౌరవప్రదుడు. సమస్త విద్యలలో నిష్ణాతుడవు.' అని అడిగాడు.
విధూతపాపః పరితాపశూన్యః కిమ్ అన్యచేతా ఇవ లక్ష్యసే త్వమ్ జితేయమ్ ఉర్వీ విజితా నరేన్ద్రా హర్షస్య హేతౌ మహతీహ జాతే
'నీవు పాపరహితుడవు, బాధలేవీ లేవు. అయినా నీ మనస్సు ఎక్కడో ఉన్నట్టు ఎందుకు కనిపిస్తున్నావు? భూమిని జయించాం, రాజులను జయించాం, ఇక్కడ ఆనందానికి గొప్ప కారణం ఉంది.' అని అన్నాడు.
కిం త్వం కృశో మే వద సత్యమ్ ఏవ ద్విజాతివర్యాతిమహానుభావ సంబోధ్య శర్యాతిమ్ ఉవాచ విప్రశ్ ఛన్దోమధుః ప్రేమమయీం ప్రియోక్తిమ్
'నీవు ఎందుకు క్షీణించావు? నిజం చెప్పు.' అని అడిగాడు. అప్పుడు బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడు, గొప్ప గుణాలవాడు, ప్రేమతో కూడిన మధురమైన మాటలతో శర్యాతిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
శృణు భూపాల మద్వాక్యం భార్యయా యద్ ఉదీరితమ్ స్థితే యామే వయం యామో యామినీ చార్ధగామినీ
'ఓ రాజా! నా భార్య నాతో ఏమని చెప్పిందో విను. రాత్రి అర్థభాగానికి వచ్చేసరికి నేను ఇంట్లో లేను. ఆమె నా కోసం ఎదురుచూసింది.'
స్వామినీ చాస్య దేహస్య కామినీ మాం ప్రతీక్షతే స్మృత్వా తత్ కామినీవాక్యం శోషం యాతి కలేవరమ్ వికారే స్మరసంజాతే జీవాతుర్ నలినాననా
'ఈ శరీరానికి యజమానురాలు అయిన నా ప్రియ భార్య నన్ను ఎదురుచూస్తోంది. ఆమె మాటలు గుర్తుచేసుకుంటే నా శరీరం క్షీణిస్తోంది. మనసులో ప్రేమ కలిగినప్పుడు, ఆ కమలాననురాలు జీవించాలనే తపనతో క్షీణిస్తుంది.'
విహస్య చాబ్రవీద్ రాజా పురోధసమ్ అరిందమః
అది విని శత్రువులను జయించిన రాజు నవ్వుతూ తన పురోహితునితో ఇలా అన్నాడు.
త్వం గురుర్ మమ మిత్రం చ కిమ్ ఆత్మానం విడమ్బసే కిమ్ అనేన మహాప్రాజ్ఞ మమ వాక్యేన మానద క్షణవిధ్వంసిని సుఖే కా నామాస్థా మహాత్మనామ్
'నీవు నా గురువు, నా మిత్రుడవు. మరి నీకు నీవే ఎందుకు అపహాస్యం చేస్తున్నావు? ఓ మహాపండితా! నా మాటలతో నీకు ఉపయోగమేంటి? మహాత్ములకు క్షణకాలంలో పోయే సుఖంలో ఏమి ఆధారం?'
ఏతద్ ఆకర్ణ్య మతిమాన్ మధుచ్ఛన్దా వచో ఽబ్రవీత్
ఇది విని, తెలివైన మధుచ్ఛందా ఈ మాటలు చెప్పాడు.
యత్రానుకూల్యం దంపత్యోస్ త్రివర్గస్ తత్ర వర్ధతే న చేదం దూషణం రాజన్ భూషణం చాతిమన్యతామ్
భర్త భార్యలిద్దరి మధ్య అనురాగం ఉంటే, ధర్మార్థకామాలు అభివృద్ధి చెందుతాయి. రాజా! ఇది తప్పు కాదు, గొప్ప గుణంగా భావించాలి.
ఆజగామ స్వకం దేశం మహత్యా సేనయా వృతః పరీక్షార్థం చ తత్ప్రేమ పుర్యాం వార్త్తామ్ అదీదిశత్
తన దేశానికి పెద్ద సైన్యంతో తిరిగి వచ్చి, వారి ప్రేమను పరీక్షించేందుకు పట్టణంలో వార్తను పంపించాడు.
దిశో విజేతుం శర్యాతౌ యాతే రాక్షసపుంగవః హత్వా రసాతలం యాతో రాజానం సపురోధసమ్
శర్యాతి దిక్కులను జయించేందుకు బయలుదేరినప్పుడు, రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడు రాజును మరియు అతని పురోహితుడిని హత్య చేసి, పాతాళానికి వెళ్లిపోయాడు.
రాజ్ఞో భార్యా నిశ్చయాయ ప్రవృత్తా మునిసత్తమ వార్త్తాం శ్రుత్వా దూతముఖాన్ మధుచ్ఛన్దఃప్రియా పునః
మహర్షీ, రాజు భార్య, నిజం తెలుసుకోవాలనే తపనతో, దూతల ద్వారా వార్త విని, మళ్లీ మధుచ్ఛందా తన ప్రియుడిని దగ్గరగా చేరింది.
తదైవాభూద్ గతప్రాణా తద్ విచిత్రమ్ ఇవాభవత్ తస్యా వృత్తం తు తే దృష్ట్వా దూతా రాజ్ఞే న్యవేదయన్
అతే సమయంలో ఆమె ప్రాణాలు విడిచింది. అది ఆశ్చర్యకరమైన సంఘటనగా జరిగింది. ఆమె పరిస్థితిని చూసిన దూతలు రాజుకు తెలియజేశారు.
యత్ కృతం రాజపత్నీభిః ప్రియయా చ పురోధసః విస్మితో దుఃఖితో రాజా పునర్ దూతాన్ అభాషత
రాజు భార్యలు, పురోహితుని ప్రియురాలు చేసిన పనిని చూసి, రాజు ఆశ్చర్యంతో, దుఃఖంతో మళ్లీ దూతలను అడిగాడు.
శీఘ్రం గచ్ఛన్తు హే దూతా బ్రాహ్మణ్యా యత్ కలేవరమ్ రక్షన్తు వార్త్తాం కురుత రాజాగన్తా పురోధసా
దూతలారా! త్వరగా వెళ్లి బ్రాహ్మణ స్త్రీ శరీరాన్ని కాపాడండి. రాజు, పురోహితుడు త్వరలో వస్తారు, మీరు వార్తను తెచ్చండి.
ఇతి చిన్తాతురే రాజ్ఞి వాగ్ ఉవాచాశరీరిణీ
రాజు ఆందోళనతో ఉన్నప్పుడు, శరీరం లేని వాణి పలికింది.
విధాస్యత్య్ అఖిలం గఙ్గా రాజంస్ తవ సమీహితమ్ సర్వాభిషఙ్గశమనీ పావనీ భువి గౌతమీ
రాజా! నీ కోరికలన్నింటినీ గంగా నెరవేర్చుతుంది. భూమిని పవిత్రం చేసే గౌతమీ, అన్ని బాధలను తొలగించేది, నీ మనసు తీరుస్తుంది.
ఏతచ్ ఛ్రుత్వా స శర్యాతిర్ గౌతమీతటమ్ ఆశ్రితః బ్రాహ్మణేభ్యో ధనం దత్త్వా తర్పయిత్వా పితౄన్ ద్విజాన్
ఇది విని, శర్యాతి గౌతమీ నది తీరానికి వెళ్లి, బ్రాహ్మణులకు ధనం ఇచ్చి, పితృదేవతలు, ద్విజులను తృప్తిపరిచాడు.
పురోహితం ద్విజశ్రేష్ఠం ప్రేషయిత్వా ధనాన్వితమ్ అన్యత్ర తీర్థే సార్థేషు దానం దేహి ప్రయత్నతః
తన పురోహితుడైన ఉత్తమ బ్రాహ్మణుడిని ధనంతో ఇతర తీర్థాలకు పంపించి, "పుంజాలుగా వచ్చిన యాత్రికులకు శ్రద్ధగా దానం చేయండి" అన్నాడు.
ఏతత్ సర్వం న జానాతి రాజ్ఞః కృత్యం పురోహితః గతే తస్మిన్ గురౌ రాజా వైశ్వామిత్రే మహాత్మని
రాజు చేసిన ఈ కార్యాలన్నీ పురోహితుడు తెలియకుండా ఉన్నాడు. గురువు వెళ్లిన తరువాత, రాజు మహాత్ముడైన విశ్వామిత్రుని ఆశ్రయించాడు.
సర్వం బలం ప్రేషయిత్వా గఙ్గాతీరే ఽగ్నిమ్ ఆవిశత్ ఇత్య్ ఉక్త్వా స తు రాజేన్ద్రో గఙ్గాం భానుం సురాన్ అపి
తన సైన్యాన్ని పంపించి, గంగా తీరంలో రాజు అగ్నిలో ప్రవేశించాడు. గంగా, సూర్యుడు, దేవతలకు ఇలా ప్రకటించాడు.
యది దత్తం యది హుతం యది త్రాతా ప్రజా మయా తేన సత్యేన సా సాధ్వీ మమాయుష్యేణ జీవతు
నేను దానం చేశానా, హోమం చేశానా, ప్రజలను రక్షించానా—ఈ సత్యంతో, ఈ సతీ నా ఆయుష్షుతో బతకాలి.
ఇత్య్ ఉక్త్వాగ్నౌ ప్రవిష్టే తు శర్యాతౌ నృపసత్తమే తదైవ జీవితా భార్యా రాజ్ఞస్ తస్య పురోధసః
ఇలా చెప్పి, శర్యాతి అగ్నిలో ప్రవేశించిన వెంటనే, రాజు పురోహితుని భార్య మళ్లీ ప్రాణం పొందింది.
అగ్నిప్రవిష్టం రాజానం శ్రుత్వా విస్మయకారణమ్ పతివ్రతాం తథా భార్యాం మృతాం జీవాన్వితాం పునః
రాజు అగ్నిలో ప్రవేశించాడని, అది ఆశ్చర్యకరమైనదని, అతని పతివ్రత భార్య మరణించి, మళ్లీ ప్రాణం పొందిందని విన్నారు.
తదర్థం చాపి రాజానం త్యక్తాత్మానం విశేషతః ఆత్మనశ్ చ పునః కృత్యమ్ అస్మరన్ నృపతేర్ గురుః
ఈ కారణంగా, ముఖ్యంగా రాజు తన ప్రాణాన్ని త్యాగం చేసినందుకు, రాజు గురువు తనకు మిగిలిన కర్తవ్యాలను మళ్లీ గుర్తు చేసుకున్నాడు.
అహమ్ అప్య్ అగ్నిమ్ ఆవేక్ష్య ఉత యాస్యే ప్రియాన్తికమ్ అథవేహ తపస్ తప్స్యే తతో నిశ్చయవాన్ ద్విజః
నేను కూడా అగ్నిని దర్శించి, నా ప్రియమైనవారి దగ్గరకు వెళ్ళిపోవచ్చు, లేక ఇక్కడే తపస్సు చేయవచ్చు. ఇలా నిశ్చయంగా ఆ ద్విజుడు ఆచరించాడు.
ఏతద్ ఏవాత్మనః కృత్యం మన్యే సుకృతమ్ ఏవ చ జీవయామి చ రాజానం తతో యామి ప్రియాం పునః
ఇదే నా కర్తవ్యమని, మంచిపనిగా భావిస్తున్నాను. రాజును పోషించి, తరువాత మళ్ళీ నా ప్రియమైనవారి దగ్గరకు వెళ్ళిపోతాను.
ఏతద్ ఏవ శుభం మే స్యాత్ తతస్ తుష్టావ భాస్కరమ్ న హ్య్ అన్యః కోపి దేవో ఽస్తి సర్వాభీష్టప్రదో రవేః
ఇదే నాకు శుభమవుతుంది. తరువాత అతడు సూర్యుని స్తుతించాడు. ఎందుకంటే, సూర్యుడిని తప్ప అన్ని కోరికలను తీరుస్తున్న దేవుడు మరొకరు లేరు.
నమో ఽస్తు తస్మై సూర్యాయ ముక్తయే ఽమితతేజసే ఛన్దోమయాయ దేవాయ ఓంకారార్థాయ తే నమః
ఆ పరమ సూర్యునికి నమస్కారం. ఆయన మోక్షాన్ని ప్రసాదించేవాడు, అపారమైన తేజస్సు కలవాడు, వేదమంత్రమయుడూ, ఓంకార స్వరూపుడూ. నీకు నమస్కారం.