తథా శివస్య దేవస్య ప్రసాదాచ్ చ వృషాకపేః జలోద్భవాచ్ చ మే మిత్రాద్ అబ్జకాల్ లోకవిశ్రుతాత్
శివుడు, వృషాకపి దేవుడు, నీటిలో పుట్టిన నా మిత్రుడు, లోకాల్లో ప్రసిద్ధి చెందిన పద్మకాండుడు — వీరి కృప వల్ల నాకు ఇది లభించింది.
ఉత్తీర్ణదుఃఖః సుభగే ఇత ఇన్ద్రో ఽహమ్ అచ్యుతః కిం న సాధ్యం యత్ర భార్యా భర్తృచిత్తానుగామినీ
సుభగే! నేను బాధలను దాటి వచ్చాను. ఇక్కడ నేను ఇంద్రుడిని, స్థిరమనస్సుతో ఉన్నవాడిని. భార్య భర్త మనస్సును అనుసరిస్తే అక్కడ సాధ్యంకాని పని ఏముంటుంది?
దుష్కరా తత్ర నో ముక్తిః కింత్వ్ అర్థాదిత్రయం శుభే జాయైవ పరమం మిత్రం లోకద్వయహితైషిణీ
అక్కడ మాకు మోక్షం సాధించటం కష్టం. కాని, మూడింటి ప్రయోజనాల్లో, భార్యే పరమ మిత్రురాలు, రెండు లోకాల మేలుకోసం ప్రయత్నించేవారు.
సా చేత్ కులీనా ప్రియభాషిణీ చ పతివ్రతా రూపవతీ గుణాఢ్యా సంపత్సు చాపత్సు సమానరూపా తయా హ్య్ అసాధ్యం కిమ్ ఇహ త్రిలోక్యామ్
ఆమె మంచి కుటుంబానికి చెందినవారు, మధురంగా మాట్లాడే వారు, భర్తకు అంకితమై ఉండే వారు, అందమైనవారు, మంచి లక్షణాలతో కూడినవారు, సుఖంలోనూ దుఃఖంలోనూ సమంగా ఉండేవారు అయితే, ఈ మూడు లోకాలలో ఆమెకు సాధ్యంకాని పని ఏముంటుంది?
తస్మాత్ తవ ధియా కాన్తే మమేదం శుభమ్ ఆగతమ్ ఇతస్ తవోదితం చైవ కర్తవ్యం నాన్యద్ అస్తి మే
కాంతా! నీ బుద్ధి వల్ల నాకు ఈ శుభం కలిగింది. నీవు చెప్పింది తప్పక చేయాలి. నాకు ఇంకొకటి అవసరం లేదు.
పరలోకే చ ధర్మే చ సత్పుత్రసదృశం న చ ఆర్తస్య పురుషస్యేహ భార్యావద్ భేషజం నహి
పరలోకంలోనూ, ధర్మంలోనూ, మంచి కుమారుడికి సమానమైనది లేదు. ఈ లోకంలో బాధపడే మనిషికి భార్యలాంటి ఔషధం లేదు.
నిఃశ్రేయసపదప్రాప్త్యై తథా పాపస్య ముక్తయే గఙ్గయా సదృశం నాస్తి శృణు చాన్యద్ వరాననే
పరమ పదాన్ని పొందటానికి, పాపాల నుంచి విముక్తి పొందటానికి గంగా సమానమైనది లేదు. మరింత విను, వదనబంగారూ.
ధర్మార్థకామమోక్షాణాం ప్రాప్తయే పాపముక్తయే శివవిష్ణ్వోర్ అనన్యత్వజ్ఞానాన్ నాస్త్య్ అత్ర ముక్తయే
ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షం, పాప విముక్తి — వీటిని పొందటానికి శివుడు, విష్ణువు ఒక్కటేనని తెలిసిన జ్ఞానం లాంటిది మరొకటి లేదు.
తస్మాత్ తవ ధియా సాధ్వి సర్వమ్ ఏతన్ మనోగతమ్ అవాప్తం చ శివాద్ విష్ణోర్ గఙ్గాయాశ్ చ ప్రసాదతః
అందువల్ల, సతీ! నీ బుద్ధి వల్ల నీ మనసులో ఉన్నది అంతా శివుడు, విష్ణువు, గంగా కృపతో నెరవేరింది.
ఇన్ద్రత్వం మే స్థిరం చేతో మన్యే మిత్రబలాత్ పునః వృషాకపిర్ మమ సఖా యో జాతస్ త్వ్ అప్సు భామిని
నా ఇంద్ర పదవి ఇప్పుడు స్థిరంగా ఉంది అని నేను భావిస్తున్నాను. మిత్రుని బలంతో మళ్లీ అది సాధ్యమైంది. వృషాకపి నా స్నేహితుడు, నీటిలో పుట్టినవాడు, సుందరివాడా.
త్వం చ ప్రియసఖీ నిత్యం నాన్యత్ ప్రియతరం మమ తీర్థానాం గౌతమీ గఙ్గా దేవానాం హరిశంకరౌ
నువ్వు నా ప్రియమైన స్నేహితురాలు ఎప్పుడూ. నాకంటే ప్రియమైనది మరొకటి లేదు. తీర్థాలలో గౌతమీ గంగా ప్రధానమైనది; దేవతల్లో హరి, శంకరులు.
తస్మాద్ ఏభ్యః ప్రసాదేన సర్వం చేప్సితమ్ ఆప్తవాన్ మమ ప్రీతికరం చేదం తీర్థం త్రైలోక్యవిశ్రుతమ్
కాబట్టి వీరి కృప వల్ల నేను కోరుకున్నది అంతా పొందాను. ఈ తీర్థం మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధి చెందింది, నాకు ఆనందాన్ని ఇస్తోంది.
తస్మాద్ ఏతద్ ధి యాచిష్యే దేవాన్ సర్వాన్ అనుక్రమాత్ అనుమన్యన్తు ఋషయో గఙ్గా చ హరిశంకరౌ
అందుకే, నేను దేవతలందరినీ వరుసగా ప్రార్థిస్తాను. ఋషులు, గంగా, హరి, శంకరులు కూడా అనుమతించాలి.
ఇన్ద్రేశ్వరే చాబ్జకే చ ఉభయోస్ తీరయోః సురాః ఏకత్ర శంకరో దేవో హ్య్ అపరత్ర జనార్దనః
ఇంద్రేశ్వర, అబ్జక అనే రెండు తీర్థాలలో దేవతలు ఉన్నారు. ఒకచోట శంకరుడు, మరొకచోట జనార్దనుడు.
పావయన్ దణ్డకారణ్యం సాక్షాద్ విష్ణుస్ త్రివిక్రమః అన్తరే యాని తీర్థాని సర్వపుణ్యప్రదాని చ
దండకారణ్యాన్ని పవిత్రం చేస్తూ, త్రివిక్రముడైన విష్ణువు ప్రత్యక్షంగా ఉన్నాడు. మధ్యలో ఉన్న తీర్థాలన్నీ పుణ్యాన్ని ప్రసాదిస్తాయి.
అత్ర తు స్నానమాత్రేణ సర్వే తే ముక్తిమ్ ఆప్నుయుః పాపిష్ఠాః పాపతో ముక్తిమ్ ఆప్నుయుర్ యే చ ధర్మిణః
ఇక్కడ కేవలం స్నానం చేసినా, ఎంతటి పాపులు అయినా మోక్షాన్ని పొందుతారు. పాపులు పాపాల నుంచి విముక్తి పొందుతారు, ధార్మికులు కూడా మోక్షాన్ని పొందుతారు.
తేషాం తు పరమా ముక్తిః పితృభిః పఞ్చపఞ్చభిః అత్ర కించిచ్ చ యే దద్యుర్ అర్థిభ్యస్ తిలమాత్రకమ్
వారికీ పరమ మోక్షం, వారి పితృదేవతలకు ఐదు తరాల వరకూ లభిస్తుంది. ఇక్కడ యాచకులకు కొద్దిగా నువ్వులు ఇచ్చేవారు కూడా —
దాతృభ్యో హ్య్ అక్షయం తత్ స్యాత్ కామదం మోక్షదం తథా ధన్యం యశస్యమ్ ఆయుష్యమ్ ఆరోగ్యం పుణ్యవర్ధనమ్
దాతలకు అది ఎప్పటికీ తరుగదు, కోరికలు నెరవేర్చుతుంది, మోక్షాన్ని ఇస్తుంది. అదే ధన్యమైనది, కీర్తిని, ఆయుష్షును, ఆరోగ్యాన్ని, పుణ్యాన్ని పెంచుతుంది.
ఆఖ్యానం విష్ణుశంభ్వోశ్ చ జ్ఞాత్వా స్నానాచ్ చ ముక్తిదమ్ అస్య తీర్థస్య మాహాత్మ్యం యే శృణ్వన్తి పఠన్తి చ
విష్ణువు, శంభువు వారి కథను తెలుసుకొని, ఇక్కడ స్నానం చేస్తే మోక్షాన్ని ప్రసాదించే ఈ తీర్థ మహిమను ఎవరు వినినా, చదివినా,
పుణ్యభాజో భవేయుస్ తే తేభ్యో ఽత్రైవ స్మృతిర్ భవేత్ శివవిష్ణ్వోర్ అశేషాఘసంఘవిచ్ఛేదకారిణీ యాం ప్రార్థయన్తి మునయో విజితేన్ద్రియమానసాః
వారు పుణ్యానికి అర్హులు అవుతారు. ఇక్కడే శివుడు, విష్ణువు వారి పాపాలను పూర్తిగా తొలగించే స్మరణను పొందుతారు. ఇలాంటి స్మరణను ఇంద్రియాలను, మనస్సును జయించిన మునులు కూడా కోరుకుంటారు.
భవిష్యత్య్ ఏవమ్ ఏవేతి తం దేవా ఋషయో ఽబ్రువన్ గౌతమ్యా ఉత్తరే పారే తీర్థానాం మోక్షదాయినామ్
దేవతలు, ఋషులు అతనికి ఇలా అన్నారు: 'అలా జరుగుతుంది.' గౌతమి నదికి ఉత్తర తీరంలో మోక్షాన్ని ప్రసాదించే తీర్థాలలో,
దేవర్షిసిద్ధసేవ్యానాం సహస్రాణ్య్ అథ సప్త వై తథైవ దక్షిణే తీరే తీర్థాన్య్ ఏకాదశైవ తు
దేవతలు, ఋషులు, సిద్ధులు సేవించే ఏడు వేల తీర్థాలు ఉన్నాయి. అలాగే దక్షిణ తీరంలో పదకొండు తీర్థాలు ఉన్నాయి.
అబ్జకం హృదయం ప్రోక్తం గోదావర్యా మునీశ్వరైః విశ్రామస్థానమ్ ఈశస్య విష్ణోర్ బ్రహ్మణ ఏవ చ
మహర్షులు చెప్పిన ప్రకారం, అబ్జకం అనే చోటు గోదావరి నదికి హృదయం. అది పరమేశ్వరుడు, విష్ణువు, బ్రహ్మ దేవుడికి విశ్రాంతి స్థలం.
ఆపస్తమ్బమ్ ఇతి ఖ్యాతం తీర్థం త్రైలోక్యవిశ్రుతమ్ స్మరణాద్ అప్య్ అశేషాఘసంఘవిధ్వంసనక్షమమ్
ఆపస్తంబం అని ప్రసిద్ధమైన ఈ తీర్థం మూడు లోకాలందు పేరుగాంచింది. దాని స్మరణతోనే అన్ని పాపాలు నశించగలదు.
ఆపస్తమ్బో మహాప్రాజ్ఞో మునిర్ ఆసీన్ మహాయశాః తస్య భార్యాక్షసూత్రేతి పతిధర్మపరాయణా
ఆపస్తంబుడు అనే మహర్షి గొప్ప జ్ఞానంతో, ఖ్యాతితో ఉన్నవాడు. అతనికి అక్షసూత్రా అనే భార్య ఉండేది, ఆమె భర్త ధర్మానికి నిబద్ధురాలు.
తస్య పుత్రో మహాప్రాజ్ఞః కర్కినామాథ తత్త్వవిత్ తస్యాశ్రమమ్ అనుప్రాప్తో హ్య్ అగస్త్యో మునిసత్తమః
ఆయనకు కర్కి అనే పేరు గల, జ్ఞానవంతుడు, తత్వవేత్తయిన కుమారుడు ఉండేవాడు. ఆ ఆశ్రమానికి అగస్త్యుడు అనే మహర్షి వచ్చాడు.
తమ్ అగస్త్యం పూజయిత్వా ఆపస్తమ్బో మునీశ్వరః శిష్యైర్ అనుగతో ధీమాంస్ తం ప్రష్టుమ్ ఉపచక్రమే
ఆపస్తంబుడు తన శిష్యులతో కలిసి అగస్త్య మహర్షిని పూజించి, అతడిని ప్రశ్నించడానికి సిద్ధమయ్యాడు.
త్రయాణాం కో ను పూజ్యః స్యాద్ దేవానాం మునిసత్తమ భుక్తిర్ ముక్తిశ్ చ కస్మాద్ వా స్యాద్ అనాదిశ్ చ కో భవేత్
మహర్షీ, ఈ ముగ్గురు దేవతల్లో ఎవరు పూజకు అర్హులు? అనుభూతి, మోక్షం ఎవరి వల్ల కలుగుతాయి? ఎవరు ఆదియైనవారు?
అనన్తశ్ చాపి కో విప్ర దేవానామ్ అపి దైవతమ్ యజ్ఞైః క ఇజ్యతే దేవః కో వేదేష్వ్ అనుగీయతే ఏతం మే సంశయం ఛేత్తుం వదాగస్త్య మహామునే
ఓ బ్రాహ్మణా, ఎవరు అనంతుడు? దేవతలకు దేవుడు ఎవరు? యజ్ఞాలలో ఎవరు పూజింపబడతారు? వేదాలలో ఎవరు ప్రశంసించబడతారు? ఈ సందేహాన్ని నివృత్తి చేయమని అగస్త్య మహర్షీ, నిన్ను అడుగుతున్నాను.
ధర్మార్థకామమోక్షాణాం ప్రమాణం శబ్ద ఉచ్యతే తత్రాపి వైదికః శబ్దః ప్రమాణం పరమం మతః
ధర్మం, అర్ధం, కామం, మోక్షాలకు ప్రమాణంగా శబ్దాన్ని అంటారు. అందులోను వేద శబ్దమే పరమ ప్రమాణంగా భావించబడుతుంది.