తస్య పుత్రో భరో నామ మతిమాన్ పితృవత్సలః ధనుర్వేదే చ వేదే చ నిష్ణాతో దక్ష ఏవ చ
ఆ రాజుకు భర అనే కుమారుడు ఉన్నాడు. అతడు తెలివిగలవాడు, తండ్రిని ఎంతో ప్రేమించేవాడు. ధనుర్వేదంలో, వేదాల్లో నిపుణుడు, అన్ని విద్యల్లో片పాటు ఉన్నవాడు.
తస్య భార్యా రూపవతీ సుప్రభేత్య్ అభివిశ్రుతా ఆర్ష్టిషేణస్ తతో రాజా పుత్రే రాజ్యం నివేశ్య సః
ఆ భరునికి రూపవతి, సుప్రభ అనే అందమైన భార్య ప్రసిద్ధి చెందింది. తరువాత ఆర్ష్టిషేణుడు తన కుమారుడికి రాజ్యాన్ని అప్పగించాడు.
పురోధసా చ ముఖ్యేన దీక్షాం చక్రే నరేశ్వరః సరస్వత్యాస్ తతస్ తీరే హయమేధాయ యత్నవాన్
ప్రధాన పురోహితునితో కలిసి ఆ రాజు దీక్ష తీసుకున్నాడు. ఆ తరువాత సరస్వతీ నది తీరంలో, అశ్వమేధయాగాన్ని నిర్వహించేందుకు శ్రద్ధగా సిద్ధమయ్యాడు.
ఋత్విగ్భిర్ ఋషిముఖ్యైశ్ చ వేదశాస్త్రపరాయణైః దీక్షితం తం నృపశ్రేష్ఠం బ్రాహ్మణాగ్నిసమీపతః
వేదశాస్త్రాలకు అంకితమైన ఋత్వికులు, ప్రముఖ ఋషులతో కలిసి, ఆ మహారాజు బ్రాహ్మణుల అగ్ని సమీపంలో దీక్షితుడయ్యాడు.
మిథుర్ దానవరాట్ శూరః పాపబుద్ధిః ప్రతాపవాన్ మఖం విధ్వస్య నృపతిం సభార్యం సపురోహితమ్
మిథుర్ అనే దానవాధిపతి, బలవంతుడూ కానీ దుష్టబుద్ధి కలవాడు, ఆ రాజును భార్యతో, పురోహితునితో కలిసి పట్టుకుని, యాగాన్ని భగ్నం చేశాడు.
ఆదాయ వేగాత్ స ప్రాగాద్ రసాతలతలం మునే నీతే తస్మిన్ నృపవరే యజ్ఞే నష్టే తతో ఽమరాః
అతడు వారిని వేగంగా తీసుకుని రసాతల లోకానికి వెళ్లిపోయాడు. మహర్షీ! ఆ రాజు అపహరించబడి, యజ్ఞం నశించినప్పుడు దేవతలు—
ఋత్విజశ్ చ యయుః సర్వే స్వం స్వం స్థానం మఖాత్ తతః పురోహితసుతో రాజ్ఞో దేవాపిర్ ఇతి విశ్రుతః
—మరియు యజ్ఞంలో పాల్గొన్న ఋత్వికులు అందరూ తమ తమ స్థలాలకు వెళ్లిపోయారు. ఆ తరువాత పురోహితుని కుమారుడు, దేవాపి అని ప్రసిద్ధి చెందినవాడు, రాజుతో కలిసి అక్కడే ఉన్నాడు.
బాలస్ తాం మాతరం దృష్ట్వా ఆత్మనః పితరం న చ దృష్ట్వా సవిస్మయో భూత్వా దుఃఖితో ఽతీవ చాభవత్
ఆ బాలుడు తన తల్లిని చూసి, తండ్రిని కనపడక ఆశ్చర్యపోయి, ఎంతో దుఃఖంతో నిండిపోయాడు.
స మాతరం తు పప్రచ్ఛ పితా మే క్వ గతో ఽమ్బికే పితృహీనో న జీవేయం మాతః సత్యం వదస్వ మే
అతడు తల్లిని అడిగాడు: 'తల్లి! నా తండ్రి ఎక్కడికి వెళ్లాడు? తండ్రి లేకుండా నేను బతకలేను; నిజం చెప్పు.'
ధిగ్ ధిక్ పితృవిహీనానాం జీవితం పాపకర్మణామ్ న వక్షి యది మే మాతర్ జలమ్ అగ్నిమ్ అథావిశే
'తండ్రి లేని వారి జీవితం, దుష్టులు చేసే పనులూ నిందించదగినవి! తల్లి, నువ్వు నాకు చెప్పకపోతే, నేను నీటిలో గానీ, అగ్నిలో గానీ ప్రవేశిస్తాను.'
పుత్రం ప్రోవాచ సా మాతా రాజ్ఞో భార్యా పురోధసః దానవేన తలం నీతో రాజ్ఞా సహ పితా తవ
అప్పుడు రాజు భార్య, పురోహితుని సతీమణి అయిన ఆమె తన కుమారుడితో ఇలా చెప్పింది: 'పిల్లా! నీ తండ్రిని రాజుతో పాటు ఒక దానవుడు రసాతలానికి తీసుకెళ్లాడు.'
క్వ నీతః కేన వా నీతః కథం నీతః క్వ కర్మణి కేషు పశ్యత్సు కిం స్థానం దానవస్య వదస్వ మే
'ఎక్కడికి తీసుకెళ్లాడు? ఎవరు తీసుకెళ్లారు? ఎలా తీసుకెళ్లారు? ఏ కారణంతో తీసుకెళ్లారు? ఎవరు చూశారు? ఆ దానవుడి స్థలం ఎక్కడో చెప్పు.'
దీక్షితం యజ్ఞసదసి సభార్యం సపురోధసమ్ రాజానం తం మిథుర్ దైత్యో నీతవాన్ స రసాతలమ్ పశ్యత్సు దేవసంఘేషు వహ్నిబ్రాహ్మణసంనిధౌ
'యజ్ఞశాలలో, రాజు భార్యతో, పురోహితునితో కలిసి దీక్షితుడై ఉన్నప్పుడు, మిథుర్ అనే దైత్యుడు వారిని రసాతలానికి తీసుకెళ్లాడు. దేవతల సమూహం, అగ్ని, బ్రాహ్మణుల సమక్షంలో ఇది జరిగింది.'
తన్ మాతృవచనం శ్రుత్వా దేవాపిః కృత్యమ్ అస్మరత్ దేవాన్ పశ్యే ఽథవాగ్నిం వా ఋత్విజో వాసురాంస్ తథా
తల్లి మాటలు విని దేవాపి ఏమి చేయాలో ఆలోచించాడు: 'దేవతలను వెతకనా? అగ్నిని లేదా ఋత్వికులను లేదా అసురులను వెతకనా?'
ఏతేష్వ్ ఏవ పితాన్వేష్యో నాన్యత్రేతి మతిర్ మమ ఇతి నిశ్చిత్య దేవాపిర్ భరం ప్రాహ నృపాత్మజమ్
'వీరిలో ఎవరో దగ్గరే తండ్రిని వెతకాలి; ఇంకెక్కడా కాదు — ఇదే నా నిర్ణయం.' అని తలచి, దేవాపి భరుని, రాజు కుమారుని, ఇలా అన్నాడు.
తపసా బ్రహ్మచర్యేణ వ్రతేన నియమేన చ ఆనేతవ్యా మయా సర్వే నీతా యే చ రసాతలమ్
'తపస్సు, బ్రహ్మచర్యం, వ్రతం, నియమంతో రసాతలానికి తీసుకెళ్లబడిన వారందరినీ నేను తిరిగి తీసుకురావాలి.'
జాతే పరాభవే ఘోరే యో న కుర్యాత్ ప్రతిక్రియామ్ నరాధమేన కిం తేన జీవతా వా మృతేన వా
భయంకరమైన ఓటమి సంభవించినప్పుడు, దానికి ఎదురు చర్య తీసుకోకుండా ఉంటే, అలాంటి నీచుడి జీవితం、生生గా ఉన్నా, చనిపోయినా, ఏ ప్రయోజనం లేదు.
త్వం ప్రశాధి మహీం కృత్స్నామ్ ఆర్ష్టిషేణః పితా యథా మాతా మమ త్వయా పాల్యా రాజన్ యావన్ మమాగతిః భవేచ్ చ కృతకార్యస్య అనుజానీహి మాం భర
అర్ష్టిషేణా! నీవు నా తండ్రిలా ఈ భూమంతటినీ పాలించు. రాజా! నా తల్లి నీ చేతిలో రక్షించబడాలి. నేను తిరిగి వచ్చే వరకు ఆమెను చూసుకో. నా పని పూర్తయిన తర్వాత నన్ను అనుమతించు, భరా.
భరేణోక్తః స దేవాపిః సర్వం నిశ్చిత్య యత్నతః
భరుడు ఇలా చెప్పిన తర్వాత, దేవాపి అన్నీ జాగ్రత్తగా ఆలోచించాడు.
సిద్ధిం కురు సుఖం యాహి మా చిన్తామ్ అల్పికాం భజ
నీవు విజయం సాధించు, సంతోషంగా పోవు. చిన్నచిన్న ఆందోళనలకు కూడా లోనవ్వద్దు.
తతో దేవాపిర్ అమరరాజాఙ్ఘ్రిధ్యానతత్పరః ఋత్విజో ఽన్వేష్య యత్నేన నత్వా తాన్ ఋత్విజః పృథక్ కృతాఞ్జలిపుటో బాలో దేవాపిర్ వాక్యమ్ అబ్రవీత్
తర్వాత దేవాపి, అమరుల రాజు పాదాలను ధ్యానిస్తూ, యజ్ఞంలో పాల్గొంటున్న ఋత్విజులను శ్రద్ధగా వెతికాడు. వారందరికి విడివిడిగా చేతులు జోడించి నమస్కరించి, చిన్నవయసున్న దేవాపి ఇలా అన్నాడు.
భవద్భిశ్ చ మఖో రక్ష్యో యజమానశ్ చ దీక్షితః పురోధాశ్ చ తథా రక్ష్యః పత్నీ యా దీక్షితస్య తు
మీరు యజ్ఞాన్ని, దీక్ష తీసుకున్న యజమానుని, పురోహితుడిని, అలాగే యజమానుని భార్యను కూడా రక్షించాలి.
భవత్సు తత్ర పశ్యత్సు యజ్ఞం విధ్వస్య దైత్యరాట్ రాజాదయస్ తేన నీతాస్ తన్ న యుక్తతమం భవేత్
మీరు అక్కడ ఉండి చూస్తూ ఉండగా, దైత్యుల రాజు యజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేసి, రాజులను తీసుకెళ్తే, అది సరిగ్గా ఉండదు.
అథాప్య్ ఏతద్ అహం మన్యే భవన్తస్ తాన్ అరోగిణః దాతుమ్ అర్హన్తి తాన్ సర్వాన్ అన్యథా శాపమ్ అర్హథ
అయినా, నా అభిప్రాయం ప్రకారం, మీరు వారందరినీ ఆరోగ్యంగా తిరిగి ఇవ్వాలి. లేకపోతే, శాపానికి లోనవుతారు.
మఖే ఽగ్నిః ప్రథమం పూజ్యో హ్య్ అగ్నిర్ ఏవాత్ర దైవతమ్ తస్మాద్ వయం న జానీమో హ్య్ అగ్నీనాం పరిచారకాః
యజ్ఞంలో ముందుగా అగ్ని దేవుని పూజించాలి. ఇక్కడ దేవతల్లో అగ్నియే ప్రధానుడు. అందుకే మేము అగ్నికి సేవ చేసే వారు మాత్రమే, మాకు తెలియదు.
స ఏవ దాతా భోక్తా చ హర్తా కర్తా చ హవ్యవాట్
అగ్నియే ఇచ్చేవాడు, అనుభవించేవాడు, తీసుకునేవాడు, చేయువాడు, హవిస్సును తీసుకెళ్లేవాడు కూడా.
ఋత్విజః పృష్ఠతః కృత్వా దేవాపిర్ జాతవేదసమ్ పూజయిత్వా యథాన్యాయమ్ అగ్నయే తన్ న్యవేదయత్
ఋత్విజులను వెనుక నిలబెట్టి, దేవాపి జాతవేదసుని నియమానుసారం పూజించి, అగ్నికి ఆ విషయం తెలిపాడు.
యథర్త్విజస్ తథా చాహం దేవానాం పరిచారకః హవ్యం వహామి దేవానాం భోక్తారో రక్షకాశ్ చ తే
ఋత్విజుల్లా నేనూ దేవతలకు సేవ చేసే వాడిని. నేను దేవతలకు హవిస్సు తీసుకెళ్తాను. వారు అనుభవించేవారు, రక్షించేవారు.
దేవాన్ ఆహూయ యత్నేన హవిర్భాగాన్ పృథక్ పృథక్ దాస్యే ఽహమ్ ఏష దోషో మే తస్మాద్ యాహి సురాన్ ప్రతి
దేవతలను శ్రద్ధగా ఆహ్వానించి, వారికి వేర్వేరుగా హవిస్సు భాగాలు ఇస్తాను. ఇది నా తప్పు. అందుకే దేవతల దగ్గరకు వెళ్ళు.
దేవాపిః స సురాన్ ప్రాప్య నత్వా తేభ్యః పృథక్ పృథక్ ఋత్విగ్వాక్యం చాగ్నివాక్యం శాపం చాపి న్యవేదయత్
దేవాపి దేవతల దగ్గరకు వెళ్లి, వారికి నమస్కరించి, ఋత్విజుల మాట, అగ్ని మాట, శాపాన్ని వేర్వేరుగా వివరించాడు.