అగ్నేర్ ఆపస్ తథా యోనిర్ అద్భిః శౌచమ్ అవాప్యతే అగ్నేశ్ చ పూజకా యే చ వినాద్భిః పూజనం కథమ్
నీరు అగ్నికి మూలం, నీటి ద్వారా పవిత్రత లభిస్తుంది. అగ్నిపూజకులు, జలపూజకులు ఇద్దరికీ నీరు లేకుండా అగ్ని పూజ ఎలా సాధ్యం?
అప్సు జాతాసు సర్వత్ర కర్మణ్య్ అధికృతో భవేత్ తావత్ కర్మణ్య్ అనర్హో ఽయమ్ అశుచిర్ మలినో నరః
నీరు ఉన్న చోటే కర్మలకు అర్హత కలుగుతుంది. అప్పటివరకు అపవిత్రుడు, మలినుడు అయిన మనిషికి కర్మ చేయడం సాధ్యం కాదు.
న మగ్నః శ్రద్ధయా యావద్ అప్సు శీతాసు వేదవిత్ తస్మాద్ ఆపో వరిష్ఠాః స్యుర్ మాతృభూతా యతః స్మృతాః తస్మాజ్ జ్యైష్ఠ్యమ్ అపామ్ ఏవ జనన్యో ఽగ్నేర్ విశేషతః
వేదాన్ని తెలిసినవాడు విశ్వాసంతో చల్లని నీటిలో స్నానం చేయకపోతే పవిత్రుడు కాలేడు. అందుకే నీరు గొప్పది, తల్లిగా గుర్తించబడింది. అందుకే నీరు అగ్నికంటే ముఖ్యమైనది, తల్లులలో ప్రత్యేకంగా.
ఏతద్ వచః శుశ్రువుస్ తే ఋషయో వేదవాదినః నిశ్చయం చ తతశ్ చక్రుర్ భవేజ్ జ్యైష్ఠ్యమ్ అపామ్ ఇతి
ఈ మాటలు విన్న వేదజ్ఞులు అయిన ఋషులు, 'జ్యేష్ఠత్వం నీటికే కలుగాలి' అని నిర్ణయించారు.
యత్ర తీర్థే వృత్తమ్ ఇదమ్ ఋషిసత్త్రే చ నారద తపస్తీర్థం తు తత్ ప్రోక్తం సత్త్రతీర్థం తద్ ఉచ్యతే
ఈ సంఘటన ఋషుల సమావేశంలో ఎక్కడ జరిగిందో, నారదా! ఆ స్థలాన్ని తపస్సు తీర్థం, సత్రతీర్థం అని పిలుస్తారు.
అగ్నితీర్థం చ తత్ ప్రోక్తం తథా సారస్వతం విదుః తేషు స్నానం చ దానం చ సర్వకామప్రదం శుభమ్
అది అగ్నితీర్థం, సారస్వత తీర్థం అని కూడా పిలవబడుతుంది. అక్కడ స్నానం చేయడం, దానం చేయడం అన్నీ కోరికలు నెరవేర్చే శుభకరం.
చతుర్దశ శతాన్య్ అత్ర తీర్థానాం పుణ్యదాయినామ్ తేషు స్నానం చ దానం చ స్వర్గమోక్షప్రదాయకమ్
అక్కడ పుణ్యఫలాన్ని ఇచ్చే పద్నాలుగు వందల తీర్థాలు ఉన్నాయి. వాటిలో స్నానం చేయడం, దానం చేయడం స్వర్గం, మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
కృతం సందేహహరణమ్ ఋషీణాం యత్ర భాషయా సరస్వత్య్ అభవత్ తత్ర గఙ్గయా సంగతా నదీ మాహాత్మ్యం తస్య కో వక్తుం సంగమస్య క్షమో నరః
అక్కడ సరస్వతి తన మాటతో ఋషుల సందేహాలను తొలగించింది. ఆ చోట గంగానదీ కూడా కలిసింది. ఆ సంగమ మహిమను ఎవరు వివరించగలరు?
దేవతీర్థమ్ ఇతి ఖ్యాతం గఙ్గాయా ఉత్తరే తటే తస్య ప్రభావం వక్ష్యామి సర్వపాపప్రణాశనమ్
గంగానది ఉత్తర తీరంలో దేవతీర్థం అనే ప్రసిద్ధమైన స్థలం ఉంది. దాని మహిమను నేను వివరించబోతున్నాను; అది అన్ని పాపాలను నశింపజేస్తుంది.
ఆర్ష్టిషేణ ఇతి ఖ్యాతో రాజా సర్వగుణాన్వితః తస్య భార్యా జయా నామ సాక్షాల్ లక్ష్మీర్ ఇవాపరా
అక్కడ ఆర్ష్టిషేణుడు అనే రాజు ఉండేవాడు. అతడు అన్ని మంచి లక్షణాలతో ప్రసిద్ధి పొందాడు. అతని భార్య జయ అనే ఆమె, సాక్షాత్తు లక్ష్మిదేవిలా ఉండేది.
తస్య పుత్రో భరో నామ మతిమాన్ పితృవత్సలః ధనుర్వేదే చ వేదే చ నిష్ణాతో దక్ష ఏవ చ
ఆ రాజుకు భర అనే కుమారుడు ఉన్నాడు. అతడు తెలివిగలవాడు, తండ్రిని ఎంతో ప్రేమించేవాడు. ధనుర్వేదంలో, వేదాల్లో నిపుణుడు, అన్ని విద్యల్లో片పాటు ఉన్నవాడు.
తస్య భార్యా రూపవతీ సుప్రభేత్య్ అభివిశ్రుతా ఆర్ష్టిషేణస్ తతో రాజా పుత్రే రాజ్యం నివేశ్య సః
ఆ భరునికి రూపవతి, సుప్రభ అనే అందమైన భార్య ప్రసిద్ధి చెందింది. తరువాత ఆర్ష్టిషేణుడు తన కుమారుడికి రాజ్యాన్ని అప్పగించాడు.
పురోధసా చ ముఖ్యేన దీక్షాం చక్రే నరేశ్వరః సరస్వత్యాస్ తతస్ తీరే హయమేధాయ యత్నవాన్
ప్రధాన పురోహితునితో కలిసి ఆ రాజు దీక్ష తీసుకున్నాడు. ఆ తరువాత సరస్వతీ నది తీరంలో, అశ్వమేధయాగాన్ని నిర్వహించేందుకు శ్రద్ధగా సిద్ధమయ్యాడు.
ఋత్విగ్భిర్ ఋషిముఖ్యైశ్ చ వేదశాస్త్రపరాయణైః దీక్షితం తం నృపశ్రేష్ఠం బ్రాహ్మణాగ్నిసమీపతః
వేదశాస్త్రాలకు అంకితమైన ఋత్వికులు, ప్రముఖ ఋషులతో కలిసి, ఆ మహారాజు బ్రాహ్మణుల అగ్ని సమీపంలో దీక్షితుడయ్యాడు.
మిథుర్ దానవరాట్ శూరః పాపబుద్ధిః ప్రతాపవాన్ మఖం విధ్వస్య నృపతిం సభార్యం సపురోహితమ్
మిథుర్ అనే దానవాధిపతి, బలవంతుడూ కానీ దుష్టబుద్ధి కలవాడు, ఆ రాజును భార్యతో, పురోహితునితో కలిసి పట్టుకుని, యాగాన్ని భగ్నం చేశాడు.
ఆదాయ వేగాత్ స ప్రాగాద్ రసాతలతలం మునే నీతే తస్మిన్ నృపవరే యజ్ఞే నష్టే తతో ఽమరాః
అతడు వారిని వేగంగా తీసుకుని రసాతల లోకానికి వెళ్లిపోయాడు. మహర్షీ! ఆ రాజు అపహరించబడి, యజ్ఞం నశించినప్పుడు దేవతలు—
ఋత్విజశ్ చ యయుః సర్వే స్వం స్వం స్థానం మఖాత్ తతః పురోహితసుతో రాజ్ఞో దేవాపిర్ ఇతి విశ్రుతః
—మరియు యజ్ఞంలో పాల్గొన్న ఋత్వికులు అందరూ తమ తమ స్థలాలకు వెళ్లిపోయారు. ఆ తరువాత పురోహితుని కుమారుడు, దేవాపి అని ప్రసిద్ధి చెందినవాడు, రాజుతో కలిసి అక్కడే ఉన్నాడు.
బాలస్ తాం మాతరం దృష్ట్వా ఆత్మనః పితరం న చ దృష్ట్వా సవిస్మయో భూత్వా దుఃఖితో ఽతీవ చాభవత్
ఆ బాలుడు తన తల్లిని చూసి, తండ్రిని కనపడక ఆశ్చర్యపోయి, ఎంతో దుఃఖంతో నిండిపోయాడు.
స మాతరం తు పప్రచ్ఛ పితా మే క్వ గతో ఽమ్బికే పితృహీనో న జీవేయం మాతః సత్యం వదస్వ మే
అతడు తల్లిని అడిగాడు: 'తల్లి! నా తండ్రి ఎక్కడికి వెళ్లాడు? తండ్రి లేకుండా నేను బతకలేను; నిజం చెప్పు.'
ధిగ్ ధిక్ పితృవిహీనానాం జీవితం పాపకర్మణామ్ న వక్షి యది మే మాతర్ జలమ్ అగ్నిమ్ అథావిశే
'తండ్రి లేని వారి జీవితం, దుష్టులు చేసే పనులూ నిందించదగినవి! తల్లి, నువ్వు నాకు చెప్పకపోతే, నేను నీటిలో గానీ, అగ్నిలో గానీ ప్రవేశిస్తాను.'
పుత్రం ప్రోవాచ సా మాతా రాజ్ఞో భార్యా పురోధసః దానవేన తలం నీతో రాజ్ఞా సహ పితా తవ
అప్పుడు రాజు భార్య, పురోహితుని సతీమణి అయిన ఆమె తన కుమారుడితో ఇలా చెప్పింది: 'పిల్లా! నీ తండ్రిని రాజుతో పాటు ఒక దానవుడు రసాతలానికి తీసుకెళ్లాడు.'
క్వ నీతః కేన వా నీతః కథం నీతః క్వ కర్మణి కేషు పశ్యత్సు కిం స్థానం దానవస్య వదస్వ మే
'ఎక్కడికి తీసుకెళ్లాడు? ఎవరు తీసుకెళ్లారు? ఎలా తీసుకెళ్లారు? ఏ కారణంతో తీసుకెళ్లారు? ఎవరు చూశారు? ఆ దానవుడి స్థలం ఎక్కడో చెప్పు.'
దీక్షితం యజ్ఞసదసి సభార్యం సపురోధసమ్ రాజానం తం మిథుర్ దైత్యో నీతవాన్ స రసాతలమ్ పశ్యత్సు దేవసంఘేషు వహ్నిబ్రాహ్మణసంనిధౌ
'యజ్ఞశాలలో, రాజు భార్యతో, పురోహితునితో కలిసి దీక్షితుడై ఉన్నప్పుడు, మిథుర్ అనే దైత్యుడు వారిని రసాతలానికి తీసుకెళ్లాడు. దేవతల సమూహం, అగ్ని, బ్రాహ్మణుల సమక్షంలో ఇది జరిగింది.'
తన్ మాతృవచనం శ్రుత్వా దేవాపిః కృత్యమ్ అస్మరత్ దేవాన్ పశ్యే ఽథవాగ్నిం వా ఋత్విజో వాసురాంస్ తథా
తల్లి మాటలు విని దేవాపి ఏమి చేయాలో ఆలోచించాడు: 'దేవతలను వెతకనా? అగ్నిని లేదా ఋత్వికులను లేదా అసురులను వెతకనా?'
ఏతేష్వ్ ఏవ పితాన్వేష్యో నాన్యత్రేతి మతిర్ మమ ఇతి నిశ్చిత్య దేవాపిర్ భరం ప్రాహ నృపాత్మజమ్
'వీరిలో ఎవరో దగ్గరే తండ్రిని వెతకాలి; ఇంకెక్కడా కాదు — ఇదే నా నిర్ణయం.' అని తలచి, దేవాపి భరుని, రాజు కుమారుని, ఇలా అన్నాడు.
తపసా బ్రహ్మచర్యేణ వ్రతేన నియమేన చ ఆనేతవ్యా మయా సర్వే నీతా యే చ రసాతలమ్
'తపస్సు, బ్రహ్మచర్యం, వ్రతం, నియమంతో రసాతలానికి తీసుకెళ్లబడిన వారందరినీ నేను తిరిగి తీసుకురావాలి.'
జాతే పరాభవే ఘోరే యో న కుర్యాత్ ప్రతిక్రియామ్ నరాధమేన కిం తేన జీవతా వా మృతేన వా
భయంకరమైన ఓటమి సంభవించినప్పుడు, దానికి ఎదురు చర్య తీసుకోకుండా ఉంటే, అలాంటి నీచుడి జీవితం、生生గా ఉన్నా, చనిపోయినా, ఏ ప్రయోజనం లేదు.
త్వం ప్రశాధి మహీం కృత్స్నామ్ ఆర్ష్టిషేణః పితా యథా మాతా మమ త్వయా పాల్యా రాజన్ యావన్ మమాగతిః భవేచ్ చ కృతకార్యస్య అనుజానీహి మాం భర
అర్ష్టిషేణా! నీవు నా తండ్రిలా ఈ భూమంతటినీ పాలించు. రాజా! నా తల్లి నీ చేతిలో రక్షించబడాలి. నేను తిరిగి వచ్చే వరకు ఆమెను చూసుకో. నా పని పూర్తయిన తర్వాత నన్ను అనుమతించు, భరా.
భరేణోక్తః స దేవాపిః సర్వం నిశ్చిత్య యత్నతః
భరుడు ఇలా చెప్పిన తర్వాత, దేవాపి అన్నీ జాగ్రత్తగా ఆలోచించాడు.
సిద్ధిం కురు సుఖం యాహి మా చిన్తామ్ అల్పికాం భజ
నీవు విజయం సాధించు, సంతోషంగా పోవు. చిన్నచిన్న ఆందోళనలకు కూడా లోనవ్వద్దు.