సౌమిత్రే నూనమ్ అస్మాభిర్ న బ్రాహ్మణముఖే హుతమ్ అవజ్ఞయా మహీదేవాంస్ తర్పయన్త్య్ అర్చయన్తి న
సౌమిత్రీ! మనం బ్రాహ్మణులకు హవనం చేయలేదు. నిర్లక్ష్యంతో భూమి దేవతలను తృప్తిపరచలేదు, పూజించలేదు.
తే యే లక్ష్మణ జాయన్తే సర్వదైవ బుభుక్షితాః స్నాత్వా దేవాన్ అథాభ్యర్చ్య హోతవ్యశ్ చ హుతాశనః తతః స్వసమయే దేవో విధాస్యత్య్ అశనం తు నౌ
లక్ష్మణా! ఎప్పుడూ ఆకలితో ఉండేవారు ఇలాగే పుడతారు. స్నానం చేసి, దేవతలను పూజించి, అగ్నికి హవనం చేయాలి. అప్పుడు దేవుడు తగిన సమయంలో మనకు భోజనం కల్పిస్తాడు.
భ్రాత్రోః సంజల్పతోర్ ఏవం పశ్యతోః కర్మణో గతిమ్ శనైర్ దశరథో రాజా తం దేశమ్ ఉపజగ్మివాన్
అలా ఇద్దరు అన్నదమ్ములు మాట్లాడుకుంటూ, జరిగిన విషయాలను గమనిస్తూ ఉండగా, దశరథుడు రాజు ఆ స్థలానికి మెల్లగా చేరుకున్నాడు.
తం దృష్ట్వా లక్ష్మణః శీఘ్రం తిష్ఠ తిష్ఠేతి చాబ్రవీత్ ధనుర్ ఆకృష్య కోపేన రక్షస్ త్వం దానవో ఽథవా
అతన్ని చూసిన లక్ష్మణుడు వెంటనే, "ఆగు, ఆగు!" అని కోపంతో విల్లు ఎక్కించి, "నీవు రాక్షసుడా, లేక దానవుడా?" అని ప్రశ్నించాడు.
ఆసన్నం చ పునర్ దృష్ట్వా యాహి యాహ్య్ అత్ర పుణ్యభాక్ రామో దాశరథీ రాజా ధర్మభాక్ పశ్య వర్తతే
అతను దగ్గరికి వస్తున్నాడని మళ్లీ చూసిన రాముడు, "వెళ్ళు, వెళ్ళు! ఇక్కడ ధర్మపరుడు అయిన రాజు ఉన్నాడు. చూడు, ఆయన ఎలా నిలబడి ఉన్నాడో," అని అన్నాడు.
గురుభక్తః సత్యసంధో దేవబ్రాహ్మణసేవకః త్రైలోక్యరక్షాదక్షో ఽసౌ వర్తతే యత్ర రాఘవః
ఇక్కడ రాఘవుడు, గురువులకు భక్తుడిగా, సత్యవంతుడిగా, దేవతలు బ్రాహ్మణులను సేవించేవాడిగా, మూడు లోకాలను రక్షించడంలో నిపుణుడిగా నిలబడి ఉన్నాడు.
న తత్ర త్వాదృశామ్ అస్తి ప్రవేశః పాపకర్మణామ్ యది ప్రవిశసే పాప తతో వధమ్ అవాప్స్యసి
నీలాంటి పాపకార్యాలు చేసే వారికి ఇక్కడ ప్రవేశం లేదు. నువ్వు లోపలికి వస్తే, తప్పకుండా మరణాన్ని పొందుతావు.
తత్ పుత్రవచనం శ్రుత్వా శనైర్ ఆహూయ వాచయా ఉవాచాధోముఖో భూత్వా స్నుషాం పుత్రౌ కృతాఞ్జలిః ముహుర్ అన్తర్ వినిధ్యాయన్ గతిం దుష్కృతకర్మణః
కొడుకుల మాటలు విని, దశరథుడు మెల్లగా పిలిచి, తలవంచి, చేతులు జోడించి తన కోడలు, కుమారులకు పలికాడు. పాపకార్యాల ఫలితాన్ని మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచిస్తూ మాట్లాడాడు.
అహం దశరథో రాజా పుత్రౌ మే శృణుతం వచః తిసృభిర్ బ్రహ్మహత్యాభిర్ వృతో ఽహం దుఃఖమ్ ఆగతః ఛిన్నం పశ్యత మే దేహం నరకేషు చ పాతితమ్
నేను దశరథుడు రాజును. నా కుమారులారా, నా మాట వినండి. మూడు బ్రాహ్మణ హత్యల వల్ల నేను బాధలో పడిపోయాను. నా శరీరం తెగిపోయి నరకాల్లో పడిపోయిందని చూడండి.
తతః కృతాఞ్జలీ రామః సీతయా లక్ష్మణేన చ భూమౌ ప్రణేముస్ తే సర్వే వచనం చైతద్ అబ్రువన్
అప్పుడు రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు ముగ్గురూ చేతులు జోడించి భూమికి నమస్కరించి, ఈ మాటలు అన్నారు.
కస్యేదం కర్మణస్ తాత ఫలం నృపతిసత్తమ
తండ్రి, రాజులలో శ్రేష్ఠుడవు, ఈ కర్మ ఫలం ఎవరిది?
స చ ప్రాహ యథావృత్తం బ్రహ్మహత్యాత్రయం తథా
అప్పుడు ఆయన జరిగిన విధంగా మూడు బ్రాహ్మణ హత్యల సంగతిని వివరంగా చెప్పాడు.
నిష్కృతిర్ బ్రహ్మహన్తౄణాం పుత్రౌ క్వాపి న విద్యతే
బ్రాహ్మణ హంతకులకు ఎక్కడా ప్రాయశ్చిత్తం లేదు, నా కుమారులారా.
తతో దుఃఖేన మహతావృతాః సర్వే భువం గతాః రాజానం వనవాసం చ మాతరం పితరం తథా
అంతటా గొప్ప దుఃఖంతో నిండిపోయి, అందరూ భూమిపై పడిపోయారు—రాజు, అరణ్యవాసి, తల్లి, తండ్రి కూడా.
దుఃఖాగమం కర్మగతిం నరకే పాతనం తథా ఏవమాద్య్ అథ సంస్మృత్య ముమోహ నృపతేః సుతః విసంజ్ఞం నృపతిం దృష్ట్వా సీతా వాక్యమ్ అథాబ్రవీత్
దుఃఖం వచ్చినది, కర్మ ఫలం, నరకంలో పడిపోవడం—all ఇవన్నీ గుర్తు చేసుకుని, రాజు కుమారుడు మూర్చిపోయాడు. రాజు స్పృహ కోల్పోయినదాన్ని చూసి, సీత మాటలు చెప్పింది.
న శోచన్తి మహాత్మానస్ త్వాదృశా వ్యసనాగమే చిన్తయన్తి ప్రతీకారం దైవ్యమ్ అప్య్ అథ మానుషమ్
మహాత్ములు, నీలాంటి వారు, కష్టాలు వచ్చినప్పుడు శోకించరు. వారు దైవికమైన, మానవీయమైన పరిష్కారాలను ఆలోచిస్తారు.
శోచద్భిర్ యుగసాహస్రం విపత్తిర్ నైవ తీర్యతే వ్యామోహమ్ ఆప్నువన్తీహ న కదాచిద్ విచక్షణాః
వేల యుగాలు శోకించినా, అపద దాటి పోవడం సాధ్యం కాదు. వివేకం లేని వారు ఇక్కడ మాయలో పడిపోతారు, వారు ఎప్పుడూ జ్ఞానులు కారు.
కిమ్ అనేనాత్ర దుఃఖేన నిష్ఫలేన జనేశ్వర దేహి హత్యాం ప్రథమతో యా జాతా హ్య్ అతిభీషణా
ఈ వ్యర్థమైన దుఃఖానికి ఉపయోగం ఏమిటి, రాజులలో శ్రేష్ఠుడా? ముందుగా జరిగిన భయంకరమైన హత్యను చెప్పండి.
పితృభక్తః పుణ్యశీలో వేదవేదాఙ్గపారగః అనాగా యో హతో విప్రస్ తత్పాపస్యాత్ర నిష్కృతిమ్
తండ్రిని భక్తితో సేవించిన, పుణ్యశీలుడైన, వేదాలు, వేదాంగాలు నేర్చుకున్న, నిర్దోషుడైన బ్రాహ్మణుడు హతమైతే, ఆ పాపానికి ఇక్కడ ప్రాయశ్చిత్తం ఏమిటి?
ఆచరామి యథాశాస్త్రం మా శోకం కురుతం యువామ్ ద్వితీయాం లక్ష్మణో హత్యాం గృహ్ణాతు త్వ్ అపరాం భవాన్
నేను శాస్త్రానుసారం ఆచరిస్తాను. మీరు ఇద్దరూ శోకించవద్దు. రెండవ హత్యను లక్ష్మణుడు తీసుకోను, మిగతాది మీరు స్వీకరించండి.
ఏతద్ ధర్మయుతం వాక్యం సీతయా భాషితం దృఢమ్ తథేతి చాహతుర్ ఉభౌ తతో దశరథో ఽబ్రవీత్
సీతా ధర్మబద్ధంగా, ధృఢంగా మాట్లాడిన మాటలకు ఇద్దరూ 'అలా జరగాలి' అని అంగీకరించారు. ఆ తరువాత దశరథుడు మాట్లాడాడు.
త్వం హి బ్రహ్మవిదః కన్యా జనకస్య త్వ్ అయోనిజా భార్యా రామస్య కిం చిత్రం యద్ యుక్తమ్ అనుభాషసే
నీవు జనకుని కుమార్తె, బ్రహ్మజ్ఞానం కలది, గర్భంలో పుట్టని వాడివి, రాముని భార్యవు. నీవు యోగ్యమైన మాటలు మాట్లాడితే అందులో ఆశ్చర్యం ఏముంది?
న కోపి భవతాం కింతు శ్రమః స్వల్పో ఽపి విద్యతే గౌతమ్యాం స్నానదానేన పిణ్డనిర్వపణేన చ
మీ అందరిలో ఎవరికీ పెద్ద కష్టం లేదు. కానీ గౌతమిని స్నానం చేయించడం, తినుబండారాలు ఇవ్వడం, పిండప్రదానం చేయడంలో కొంత శ్రమ ఉంది.
తిసృభిర్ బ్రహ్మహత్యాభిర్ ముక్తో యామి త్రివిష్టపమ్ త్వయా జనకసంభూతే స్వకులోచితమ్ ఈరితమ్
మూడు బ్రాహ్మణ హత్యల పాపాల నుండి విముక్తుడై, నేను స్వర్గానికి వెళ్తున్నాను. జనకుని కుమార్తె అయిన నీవు మాట్లాడిన మాటలు మీ వంశానికి తగినవే.
ప్రాపయన్తి పరం పారం భవాబ్ధేః కులయోషితః గోదావర్యాః ప్రసాదేన కిం నామాస్త్య్ అత్ర దుర్లభమ్
ఉత్తమ కుటుంబాల మహిళలు, గోదావరి దయతో, ఇతరులను సంసారసాగరాన్ని దాటి పరపారానికి చేర్చగలుగుతారు. ఇక్కడ సాధించలేనిది ఏముంది?
తథేతి క్రియమాణే తు పిణ్డదానాయ శత్రుహా నైవాపశ్యద్ భక్ష్యభోజ్యం తతో లక్ష్మణమ్ అబ్రవీత్
పిండప్రదానం జరుగుతుండగా, శత్రుఘ్నుడు తినుబండారాలు, భోజన పదార్థాలు కనబడలేదు. అప్పుడు అతడు లక్ష్మణునితో మాట్లాడాడు.
లక్ష్మణః ప్రాహ వినయాద్ ఇఙ్గుద్యాశ్ చ ఫలాని చ సన్తి తేషాం చ పిణ్యాకమ్ ఆనీతం తత్క్షణాద్ ఇవ
లక్ష్మణుడు వినయంగా, 'ఇంగుడి చెట్టు పండ్లు ఉన్నాయి. వాటి పిండి కూడా వెంటనే తెచ్చారు' అని చెప్పాడు.
పిణ్యాకేనాథ గఙ్గాయాం పిణ్డం దాతుం తథా పితుః మనః కుర్వంస్ తతో రామో మన్దో ఽభూద్ దుఃఖితస్ తదా
ఆ పిండితో రాముడు గంగానది ఒడ్డున తండ్రికి పిండప్రదానం చేయడానికి సిద్ధమయ్యాడు. కానీ అతడు మెల్లగా, దుఃఖంతో ఉన్నాడు.
దైవీ వాగ్ అభవత్ తత్ర దుఃఖం త్యజ నృపాత్మజ రాజ్యభ్రష్టో వనం ప్రాప్తః కిం వై నిష్కించనో భవాన్
అక్కడ దివ్యమైన స్వరం వినిపించింది: 'రాజకుమార! దుఃఖాన్ని వదిలిపెట్టు. నీవు రాజ్యాన్ని కోల్పోయి అరణ్యంలోకి వచ్చావు. నీకు ఇంకేమి లోటు ఉంది?'
అశఠో ధర్మనిరతో న శోచితుమ్ ఇహార్హసి విత్తశాఠ్యేన యో ధర్మం కరోతి స తు పాతకీ
నీవు మోసపూరితుడవు కాదు, ధర్మంలో నిబద్ధుడవు. ఇక్కడ దుఃఖించాల్సిన అవసరం లేదు. ధనంలో మోసం చేసి ధర్మాన్ని ఆచరించే వాడు పాపి.