భిన్నాక్షం తం రథం రాజా న జానాతి స సంభ్రమాత్ రాజాన్తికే స్థితా సుభ్రూః కైకేయ్యాజ్ఞాయి నారద
ఆ రాజు గందరగోళంలో తన రథపు అక్షం విరిగిపోయిందని తెలియకపోయాడు; అందులో కైకేయి అందమైన కనుబొమ్మలతో రాజు దగ్గర నిలబడి ఉంది, ఓ నారదా.
న జ్ఞాపితం తయా రాజ్ఞే స్వయమ్ ఆలోక్య సువ్రతా భగ్నమ్ అక్షం సమాలక్ష్య చక్రే హస్తం తదా స్వకమ్
ఆ సతీమణి తానే రాజుకు చెప్పలేదు; కానీ ఆ అక్షం విరిగినదని చూసి వెంటనే తన చేతిని అక్కడ పెట్టింది.
అక్షవన్ మునిశార్దూల తద్ ఏతన్ మహద్ అద్భుతమ్ రథేన రథినాం శ్రేష్ఠస్ తయా దత్తకరేణ చ
ఓ మునిశార్దూలా, ఇది గొప్ప, ఆశ్చర్యకరమైన పని; రథసారథుల్లో శ్రేష్ఠుడైన రాజు, కైకేయి తన చేయిచ్చినద్వారా యుద్ధంలో గెలిచాడు.
జితవాన్ దైత్యదనుజాన్ దేవైః ప్రాప్య వరాన్ బహూన్ తతో దేవైర్ అనుజ్ఞాతస్ త్వ్ అయోధ్యాం పునర్ అభ్యగాత్
దైత్యులు, దానవులను జయించి, దేవతల నుండి అనేక వరాలు పొంది, వారి అనుమతితో రాజు ఆనందంగా అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చాడు.
స తు మధ్యే మహారాజో మార్గే వీక్ష్య తదా ప్రియామ్ కైకేయ్యాః కర్మ తద్ దృష్ట్వా విస్మయం పరమం గతః
తరువాత, మార్గమధ్యంలో మహారాజు తన ప్రియమైన కైకేయిని చూసి, ఆమె చేసిన కార్యాన్ని గమనించి, అత్యంత ఆశ్చర్యపోయాడు.
తతస్ తస్యై వరాన్ ప్రాదాత్ త్రీంస్ తు నారద సా అపి అనుమాన్య నృపప్రోక్తం కైకేయీ వాక్యమ్ అబ్రవీత్
అప్పుడతడు ఆమెకు మూడు వరాలు ఇచ్చాడు, ఓ నారదా; రాజు అనుమతి తీసుకుని కైకేయి ఇలా చెప్పింది.
త్వయి తిష్ఠన్తు రాజేన్ద్ర త్వయా దత్తా వరా అమీ
ఓ రాజేంద్రా, నీవిచ్చిన ఈ వరాలు నేను కోరే వరకు నీ వద్దనే ఉండాలి.
విభూషణాని రాజేన్ద్రో దత్త్వా స ప్రియయా సహ రథేన విజయీ రాజా యయౌ స్వనగరం సుఖీ
రాజు తన ప్రియమైన భార్యకు ఆభరణాలు ఇచ్చి, ఆమెతో కలిసి రథంలో విజయవంతంగా, సంతోషంగా తన నగరానికి చేరాడు.
యోషితాం కిమ్ అదేయం హి ప్రియాణామ్ ఉచితాగమే స కదాచిద్ దశరథో మృగయాశీలిభిర్ వృతః
ప్రియమైన స్త్రీలకు సమయానుసారం ఏమివ్వకూడదు? ఒకసారి దశరథుడు వేటగాళ్లతో కలిసి వేటకు బయలుదేరాడు.
అటన్న్ అరణ్యే శర్వర్యాం వారిబన్ధమ్ అథాకరోత్ సప్తవ్యసనహీనేన భవితవ్యం తు భూభుజా
అతడు అరణ్యంలో రాత్రిపూట తిరుగుతూ, నీటి కుంటను నిర్మించాడు; రాజు ఏడు దోషాలనుండి దూరంగా ఉండాలి.
ఇతి జానన్న్ అపి చ తచ్ చకార తు విధేర్ వశాత్ గర్తం ప్రవిశ్య పానార్థమ్ ఆగతాన్ నిశితైః శరైః
ఇది తెలిసినా, విధి వశాన అతడు అలా చేసాడు; గర్తంలోకి వెళ్లి, నీరు త్రాగడానికి వచ్చినవారిని పదునైన బాణాలతో వేటాడాడు.
మృగాన్ హన్తి మహాబాహుః శృణు కాలవిపర్యయమ్ గర్తం ప్రవిష్టే నృపతౌ తస్మిన్న్ ఏవ నగోత్తమే
బలమైన భుజాలున్న రాజు జంతువులను వేటాడాడు; ఇప్పుడు కాలచక్రం ఎలా తిరిగిందో విను: ఆ రాజు గర్తంలో ఉన్నప్పుడు, అదే గొప్ప నగరంలో—
వృద్ధో వైశ్రవణో నామ న శృణోతి న పశ్యతి తస్య భార్యా తథాభూతా తావ్ అబ్రూతాం తదా సుతమ్
అక్కడ వైశ్రవణుడు అనే వృద్ధుడు ఉండేవాడు; అతడు వినలేడు, చూడలేడు. అతని భార్య కూడా అలాగే బాధపడేది. వారు ఇద్దరూ అప్పట్లో తమ కుమారునితో మాట్లాడారు.
ఆవాం తృషార్తౌ రాత్రిశ్ చ కృష్ణా చాపి ప్రవర్తతే వృద్ధానాం జీవితం కృత్స్నం బాలస్ త్వమ్ అసి పుత్రక
మేమిద్దరం దాహంతో బాధపడుతున్నాము, రాత్రి కూడా వచ్చేసింది; వృద్ధుల జీవితం పూర్తిగా ఆధారపడింది—కానీ నీవు ఇంకా చిన్నవాడివి, బిడ్డా.
అన్ధానాం బధిరాణాం చ వృద్ధానాం ధిక్ చ జీవితమ్ జరాజర్జరదేహానాం ధిగ్ ధిక్ పుత్రక జీవితమ్
కంటి చూపు లేనివారికి, చెవులు వినని వారికీ, ముసలితనంతో శరీరం బలహీనమైపోయినవారికీ జీవితం వృథా. బిడ్డా, ముసలితనంతో శరీరం క్షీణించినవారికి జీవితం ఎంత దురదృష్టకరం.
తావత్ పుంభిర్ జీవితవ్యం యావల్ లక్ష్మీర్ దృఢం వపుః యావద్ ఆజ్ఞాప్రతిహతా తీర్థాదావ్ అన్యథా మృతిః
ఒక మనిషి దగ్గర ధనం, బలమైన శరీరం, ఎవరి ఆజ్ఞకూ అడ్డంకి లేకుండా ఉండే స్థానం ఉన్నంతవరకే జీవించాలి. ఇవేవీ లేకపోతే, ముఖ్యంగా పవిత్ర స్థలాల్లో మరణమే మేలైనది.
ఇత్య్ ఏతద్ వచనం శ్రుత్వా వృద్ధయోర్ గురువత్సలః పుత్రః ప్రోవాచ తద్ దుఃఖం గిరా మధురయా హరన్
ఈ మాటలు వృద్ధుల నుండి విన్న ఆ కుమారుడు, గురువులకు భక్తితో ఉండి, తల్లిదండ్రుల బాధను మధురమైన మాటలతో తీయగా మాట్లాడి తొలగించాడు.
మయి జీవతి కిం నామ యువయోర్ దుఃఖమ్ ఈదృశమ్ న హరత్య్ ఆత్మజః పిత్రోర్ యశ్ చరిత్రైర్ మనోరుజమ్
నేను బతికుంటే మీ ఇద్దరికీ ఇలాంటి బాధ ఎలా కలుగుతుంది? తన ప్రవర్తనతో తల్లిదండ్రుల మనోబాధను పోగొట్టలేని కుమారుడు బిడ్డ అనిపించుకోదగినవాడు కాదు.
తేన కిం తనుజేనేహ కులోద్వేగవిధాయినా
ఇలాంటి కుమారుడు, ఇంట్లో కలహం తెచ్చేవాడు, ఉంటే ఏమి లాభం?
ఇత్య్ ఉక్త్వా పితరౌ నత్వా తావ్ ఆశ్వాస్య మహామనాః తరుస్కన్ధే సమారోప్య వృద్ధౌ చ పితరౌ తదా
ఇలా చెప్పి, తల్లిదండ్రులకు నమస్కరించి, వారిని ధైర్యపరచి, ఆ మహాత్ముడు తన వృద్ధ తల్లిదండ్రులను చెట్టు కొమ్మపై కూర్చోబెట్టాడు.
హస్తే గృహీత్వా కలశం జగామ ఋషిపుత్రకః స ఋషిర్ న తు రాజానం జానాతి నృపతిర్ ద్విజమ్
తన చేతిలో కుండ పట్టుకుని, ఆ ఋషిపుత్రుడు వెళ్లిపోయాడు. ఆ ఋషి రాజును గుర్తించలేదు, రాజు కూడా ఆ ద్విజుని గుర్తించలేదు.
ఉభౌ సరభసౌ తత్ర ద్విజో వారి సమావిశత్ సత్వరం కలశే న్యుబ్జే వారి గృహ్ణన్తమ్ ఆశుగైః
ఇద్దరూ త్వరగా అక్కడికి పరుగెత్తారు. ఆ బ్రాహ్మణుడు వెంటనే నీళ్లలోకి దిగి, త్వరగా కుండలో నీళ్లు నింపాడు.
ద్విజం రాజా ద్విపం మత్వా వివ్యాధ నిశితైః శరైః వనద్విపో ఽపి భూపానామ్ అవధ్యస్ తద్ విదన్న్ అపి
రాజు, ఆ బ్రాహ్మణుణ్ణి ఏనుగుగా పొరపాటున భావించి, పదునైన బాణాలతో గాయపరిచాడు. అడవి ఏనుగు కూడా రాజులను తాకదని తెలిసినా దాడి చేయదు.
వివ్యాధ తం నృపః కుర్యాన్ న కిం కిం విధివఞ్చితః స విద్ధో మర్మదేశే తు దుఃఖితో వాక్యమ్ అబ్రవీత్
రాజు అతనిని గాయపరిచాడు. విధి మోసగిస్తే మనిషి ఏం చేయడు? ప్రాణాంతకంగా గాయపడి, బాధతో అతడు ఇలా అన్నాడు.
కేనేదం దుఃఖదం కర్మ కృతం సద్బ్రాహ్మణస్య మే మైత్రో బ్రాహ్మణ ఇత్య్ ఉక్తో నాపరాధో ఽస్తి కశ్చన
ఎవరు నాకు, మంచి బ్రాహ్మణుడైన నాకీ బాధ కలిగించే పని చేశారు? నేను మైత్రుడు, బ్రాహ్మణుడిని, నేను చెప్పినట్లే. నాలో ఏ తప్పూ లేదు.
తద్ ఏతద్ వచనం శ్రుత్వా మునేర్ ఆర్తస్య భూపతిః నిశ్చేష్టశ్ చ నిరుత్సాహో శనైస్ తం దేశమ్ అభ్యగాత్
ఆ ముని బాధతో చెప్పిన మాటలు విని, రాజు స్థిరంగా నిలవలేక, మనసు దిగజారిపోయి, నెమ్మదిగా ఆ చోటుకు వచ్చాడు.
తం తు దృష్ట్వా ద్విజవరం జ్వలన్తమ్ ఇవ తేజసా అసావ్ అప్య్ అభవత్ తత్ర సశల్య ఇవ మూర్చ్ఛితః
ఆ తేజస్సుతో ప్రకాశించే బ్రాహ్మణుణ్ణి చూసి, రాజు కూడా అక్కడే గాయపడి, మూర్చిపోయినట్టు అయ్యాడు.
ఆత్మానమ్ ఆత్మనా కృత్వా స్థిరం రాజాబ్రవీద్ ఇదమ్
తనను తానే ధైర్యపర్చుకుని, రాజు ఇలా అన్నాడు.
కో భవాన్ ద్విజశార్దూల కిమర్థమ్ ఇహ చాగతః వద పాపకృతే మహ్యం వద మే నిష్కృతిం పరామ్
మీరు ఎవరు, బ్రాహ్మణులలో శ్రేష్ఠులారా? ఇక్కడికి ఎందుకు వచ్చారు? నేను పాపం చేశాను, దానికి శ్రేష్ఠమైన పరిహారం చెప్పండి.
బ్రహ్మహా వర్ణిభిః కింతు శ్వపచైర్ అపి జాతుచిత్ న స్ప్రష్టవ్యో మహాబుద్ధే ద్రష్టవ్యో న కదాచన
బ్రాహ్మణహంతకుడు ఎంత మంచి మాటలు చెప్పినా, ఓ జ్ఞానీ, అతడిని ఎవరూ తాకకూడదు, దూరంగా ఉండాలి. అతడిని ఎప్పుడూ చూడకూడదు.