నలౌ ద్వావ్ ఏవ విఖ్యాతౌ పురాణే మునిసత్తమాః వీరసేనాత్మజశ్ చైవ యశ్ చేక్ష్వాకుకులోద్వహః
మహర్షులారా! పురాణాలలో ఇద్దరు నలులు ప్రసిద్ధులు. ఒకరు వీరసేనుని కుమారుడు, మరొకరు ఇక్ష్వాకు వంశంలో పుట్టినవాడు.
ఇక్ష్వాకువంశప్రభవాః ప్రాధాన్యేన ప్రకీర్తితాః ఏతే వివస్వతో వంశే రాజానో భూరితేజసః
ఇవారు ఇక్ష్వాకు వంశంలో జన్మించిన రాజులలో ముఖ్యులు. వీరందరూ వివస్వంతుని వంశంలో వెలుగొందినవారు.
పఠన్ సమ్యగ్ ఇమాం సృష్టిమ్ ఆదిత్యస్య వివస్వతః శ్రాద్ధదేవస్య దేవస్య ప్రజానాం పుష్టిదస్య చ ప్రజావాన్ ఏతి సాయుజ్యమ్ ఆదిత్యస్య వివస్వతః
ఈ వివస్వంతుని సృష్టిని యథావిధిగా పఠించే వాడు, పితృదేవత అయిన సూర్యుని, ప్రజలకు పోషకుడైన దేవుని అనుగ్రహంతో, సంతానవంతుడై వివస్వంతునితో ఐక్యాన్ని పొందుతాడు.
పితా సోమస్య భో విప్రా జజ్ఞే ఽత్రిర్ భగవాన్ ఋషిః బ్రహ్మణో మానసాత్ పూర్వం ప్రజాసర్గం విధిత్సతః
ఓ పండితులారా! సోముని తండ్రి, మహర్షి అత్రి. బ్రహ్మదేవుడు ప్రజలను సృష్టించాలనే సంకల్పంతో తన మనసులో ముందుగా అత్రిని పుట్టించాడు.
అనుత్తరం నామ తపో యేన తప్తం హి తత్ పురా త్రీణి వర్షసహస్రాణి దివ్యానీతి హి నః శ్రుతమ్
పురాతన కాలంలో, అతడు అనుత్తరమనే అత్యున్నత తపస్సు మూడు వేల దివ్య సంవత్సరాలు ఆచరించాడు అని మనకు విన్నాము.
ఊర్ధ్వమ్ ఆచక్రమే తస్య రేతః సోమత్వమ్ ఈయివత్ నేత్రాభ్యాం వారి సుస్రావ దశధా ద్యోతయన్ దిశః
ఆయన నుండి వీర్యం పైకి ఎగబాకి సోముడయ్యింది. అతని కన్నుల నుంచి నీరు పది దిశల్లో వెలుగులు చిమ్ముతూ ప్రవహించింది.
తం గర్భం విధినాదిష్టా దశ దేవ్యో దధుస్ తతః సమేత్య ధారయామ్ ఆసుర్ న చ తాః సమశక్నువన్
ఆ గర్భాన్ని యాగ ఆజ్ఞతో పది దేవతలు కలిసి ఎత్తుకొని దానిని మోయడం ప్రారంభించాయి. కానీ అవి దాన్ని మోయలేకపోయాయి.
యదా న ధారణే శక్తాస్ తస్య గర్భస్య తా దిశః తతస్ తాభిః స త్యక్తస్ తు నిపపాత వసుంధరామ్
ఆ దేవతలు ఆ గర్భాన్ని మోయలేకపోయినప్పుడు దాన్ని వదిలేశాయి. అప్పుడు అది అన్ని దిశల్లో భూమిపై పడిపోయింది.
పతితం సోమమ్ ఆలోక్య బ్రహ్మా లోకపితామహః రథమ్ ఆరోపయామ్ ఆస లోకానాం హితకామ్యయా
సోముడు పడిపోయినదాన్ని చూసి, లోకపితామహుడు బ్రహ్మ దేవుడు, సమస్త జీవుల మేలుకోసం అతన్ని రథంపై ఉంచాడు.
తస్మిన్ నిపతితే దేవాః పుత్రే ఽత్రేః పరమాత్మని తుష్టువుర్ బ్రహ్మణః పుత్రాస్ తథాన్యే మునిసత్తమాః
అతడు పడిపోయినప్పుడు, దేవతలు, బ్రహ్మ కుమారులు, ఇతర మహర్షులు అందరూ అత్రి కుమారుడైన పరమాత్ముని స్తుతించారు.
తస్య సంస్తూయమానస్య తేజః సోమస్య భాస్వతః ఆప్యాయనాయ లోకానాం భావయామ్ ఆస సర్వతః
అతన్ని స్తుతిస్తున్నప్పుడు, ప్రకాశవంతమైన సోముని తేజస్సు అన్ని లోకాలను అన్ని దిశల్లో పోషించింది.
స తేన రథముఖ్యేన సాగరాన్తాం వసుంధరామ్ త్రిఃసప్తకృత్వో ఽతియశాశ్ చకారాభిప్రదక్షిణామ్
ఆ గొప్ప రథంతో సోముడు సముద్రంతో చుట్టబడిన vasuṃdharām భూమిని మూడు సార్లు ఏడు సార్లు శుభప్రదక్షిణలు చేశాడు.
తస్య యచ్ చరితం తేజః పృథివీమ్ అన్వపద్యత ఓషధ్యస్ తాః సముద్భూతా యాభిః సంధార్యతే జగత్
సోముడు చేసిన తేజస్సు భూమిలో ప్రవేశించింది. దానివల్ల ఔషధాలు పుట్టాయి. వాటివల్ల జగత్తు నిలబడింది.
స లబ్ధతేజా భగవాన్ సంస్తవైశ్ చ స్వకర్మభిః తపస్ తేపే మహాభాగః పద్మానాం దర్శనాయ సః
తన తేజస్సును తిరిగి పొందిన సోముడు, స్తోత్రాలు మరియు తన కర్మలతో, పద్మాలను దర్శించాలనే తపస్సు చేశాడు.
తతస్ తస్మై దదౌ రాజ్యం బ్రహ్మా బ్రహ్మవిదాం వరః బీజౌషధీనాం విప్రాణామ్ అపాం చ మునిసత్తమాః
అప్పుడూ బ్రహ్మ దేవుడు, బ్రహ్మవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడు, సోమునికి విత్తనాలు, ఔషధాలు, బ్రాహ్మణులు, జలాలపై అధికారం ఇచ్చాడు, ఓ మహర్షులారా.
స తత్ ప్రాప్య మహారాజ్యం సోమః సౌమ్యవతాం వరః సమాజహ్రే రాజసూయం సహస్రశతదక్షిణమ్
ఆ మహారాజ్యాన్ని పొందిన సోముడు, మృదువైనవారిలో శ్రేష్ఠుడు, లక్ష దక్షిణలతో రాజసూయ యాగాన్ని నిర్వహించాడు.
దక్షిణామ్ అదదాత్ సోమస్ త్రీంల్ లోకాన్ ఇతి నః శ్రుతమ్ తేభ్యో బ్రహ్మర్షిముఖ్యేభ్యః సదస్యేభ్యశ్ చ భో ద్విజాః
సోముడు మూడు లోకాలను దక్షిణగా ఇచ్చాడని మనం విన్నాము. ఆ బ్రహ్మర్షి ప్రముఖులకు, యాగంలో పాల్గొన్న ఋత్విక్కులకు ఆయన దానం చేశాడు, ఓ ద్విజులారా.
హిరణ్యగర్భో బ్రహ్మాత్రిర్ భృగుశ్ చ ఋత్విజో ఽభవత్ సదస్యో ఽభూద్ ధరిస్ తత్ర మునిభిర్ బహుభిర్ వృతః
హిరణ్యగర్భుడు, బ్రహ్మ, భృగువు ఋత్విక్కులుగా ఉన్నారు. హరిదేవుడు అక్కడ సభ్యుడిగా, అనేక మునులతో కూడి ఉన్నాడు.
తం సినీశ్ చ కుహూశ్ చైవ ద్యుతిః పుష్టిః ప్రభా వసుః కీర్తిర్ ధృతిశ్ చ లక్ష్మీశ్ చ నవ దేవ్యః సిషేవిరే
సినీ, కుహూ, ద్యుతి, పుష్టి, ప్రభా, వసు, కీర్తి, ధృతి, లక్ష్మీ—ఈ తొమ్మిది దేవతలు సోమునికి సేవ చేశారు.
ప్రాప్యావభృథమ్ అప్య్ అగ్ర్యం సర్వదేవర్షిపూజితః విరరాజాధిరాజేన్ద్రో దశధా భాసయన్ దిశః
అతడు అగ్ర అవభృథ స్నానం చేసి, సమస్త దేవతలు, ఋషులచే పూజింపబడి, దశదిశలను ప్రకాశింపజేస్తూ రాజాధిరాజుడిగా వెలిగాడు.
తస్య తత్ ప్రాప్య దుష్ప్రాప్యమ్ ఐశ్వర్యమ్ ఋషిసత్కృతమ్ విబభ్రామ మతిస్ తాతావినయాద్ అనయాహృతా
ఆ సాధించలేని ఐశ్వర్యాన్ని, ఋషులచే గౌరవింపబడినదాన్ని పొందిన తరువాత, అతని మనస్సు గర్వంతో, వినయాభావం లేకుండా పోయింది.
బృహస్పతేః స వై భార్యామ్ ఐశ్వర్యమదమోహితః జహార తరసా సోమో విమత్యాఙ్గిరసః సుతమ్
ఆ ఐశ్వర్య గర్వంతో మత్తులో ఉన్న సోముడు, అంగిరసుని కుమారుడైన బృహస్పతి భార్యను బలవంతంగా అపహరించాడు.
స యాచ్యమానో దేవైశ్ చ తథా దేవర్షిభిర్ ముహుః నైవ వ్యసర్జయత్ తారాం తస్మాయ్ అఙ్గిరసే తదా
దేవతలు, ఋషులు ఎన్నిసార్లు అడిగినా, ఆ సమయంలో తారను అంగిరసునికి అతడు అప్పగించలేదు.
ఉశనా తస్య జగ్రాహ పార్ష్ణిమ్ అఙ్గిరసస్ తదా రుద్రశ్ చ పార్ష్ణిం జగ్రాహ గృహీత్వాజగవం ధనుః
ఆ సమయంలో ఉశనుడు అంగిరసుని మడమ పట్టాడు. రుద్రుడు కూడా తన మేక కొమ్మ ధనుస్సుతో అంగిరసుని మడమను పట్టుకున్నాడు.
తేన బ్రహ్మశిరో నామ పరమాస్త్రం మహాత్మనా ఉద్దిశ్య దేవాన్ ఉత్సృష్టం యేనైషాం నాశితం యశః
ఆ మహాత్ముడు బ్రహ్మశిరస్సు అనే పరమాస్త్రాన్ని దేవతలపై ప్రయోగించాడు. దాంతో వారి కీర్తి నశించిపోయింది.
తత్ర తద్ యుద్ధమ్ అభవత్ ప్రఖ్యాతం తారకామయమ్ దేవానాం దానవానాం చ లోకక్షయకరం మహత్
అక్కడ తార కోసం దేవతలు, దానవులు మధ్య లోకాలను నాశనం చేసే గొప్ప యుద్ధం జరిగింది.
తత్ర శిష్టాస్ తు యే దేవాస్ తుషితాశ్ చైవ యే ద్విజాః బ్రహ్మాణం శరణం జగ్ముర్ ఆదిదేవం సనాతనమ్
అక్కడ మిగిలిన దేవతలు, తుషిత దేవతలు, ద్విజులు అందరూ ఆదిదేవుడు, శాశ్వతుడు అయిన బ్రహ్మను ఆశ్రయించారు.
తదా నివార్యోశనసం తం వై రుద్రం చ శంకరమ్ దదావ్ అఙ్గిరసే తారాం స్వయమ్ ఏవ పితామహః
అప్పుడు ఉశనుడిని, శంకరుడైన రుద్రుని నిలిపివేసి, తారను అంగిరసునికి స్వయంగా పితామహుడు అప్పగించాడు.
తామ్ అన్తఃప్రసవాం దృష్ట్వా క్రుద్ధః ప్రాహ బృహస్పతిః మదీయాయాం న తే యోనౌ గర్భో ధార్యః కథంచన
ఆమె గర్భవతిని చూసి, బృహస్పతి కోపంతో ఇలా అన్నాడు: 'నా భార్యలో నీ బీజం ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ ఉండకూడదు.'
ఇషీకాస్తమ్బమ్ ఆసాద్య గర్భం సా చోత్ససర్జ హ జాతమాత్రః స భగవాన్ దేవానామ్ ఆక్షిపద్ వపుః
ఒక ఇషీకా మొక్క దగ్గరికి వెళ్లి తార తన గర్భాన్ని బయటకు వదిలింది. పుట్టిన వెంటనే ఆ మహాత్ముడు దేవతల వలె ప్రకాశించాడు.