మృత్యునా సహ సంమన్త్ర్య నైమిషారణ్యవాసినః సర్వే త్యక్త్వా స్వాశ్రమం తం శమిత్రా సహ నారద
మరణంతో కలిసి ఆ నైమిశారణ్య నివాసులందరూ, మరణాన్ని జయించినవారితో కలిసి, తమ ఆశ్రమాలను వదిలి బయలుదేరారు, నారదా!
అగ్నిమాత్రమ్ ఉపాదాయ త్యక్త్వా పాత్రాదికం తు యత్ క్రతునిష్పత్తయే జగ్ముర్ గౌతమీం ప్రతి సత్వరాః
వారు కేవలం అగ్ని మాత్రమే తీసుకుని, పాత్రలు ఇతర వస్తువులను వదిలిపెట్టి, యజ్ఞాన్ని పూర్తిచేయడానికి వేగంగా గౌతమి నదివైపు వెళ్లారు.
తత్ర స్నాత్వా మహేశానం రక్షణాయోపతస్థిరే కృతాఞ్జలిపుటాస్ తే తు తుష్టువుస్ త్రిదశేశ్వరమ్
అక్కడ స్నానం చేసి, పరమేశ్వరుని రక్షణ కోసం ఆశ్రయించారు. చేతులు జోడించి, దేవతల అధిపతిని స్తుతించారు.
యో లీలయా విశ్వమ్ ఇదం చకార ధాతా విధాతా భువనత్రయస్య యో విశ్వరూపః సదసత్పరో యః సోమేశ్వరం తం శరణం వ్రజామః
ఈ జగత్తును లీలగా సృష్టించినవాడు, మూడు లోకాల సృష్టికర్త, విధాత, సర్వరూపుడైనవాడు, సత్-అసత్కు అతీతుడైన సోమేశ్వరుని ఆశ్రయంగా తీసుకుంటున్నాము.
ఇచ్ఛామాత్రేణ యః సర్వం హన్తి పాతి కరోతి చ తమ్ అహం త్రిదశేశానం శరణం యామి శంకరమ్
సర్వాన్ని తన సంకల్పంతోనే సృష్టించేవాడూ, కాపాడేవాడూ, నాశనం చేయగలవాడూ అయిన దేవతల అధిపతి శంకరుని ఆశ్రయంగా నేను వెళ్తున్నాను.
మహానలం మహాకాయం మహానాగవిభూషణమ్ మహామూర్తిధరం దేవం శరణం యామి శంకరమ్
అగ్ని వంటి మహాశక్తి కలవాడూ, విస్తారమైన రూపమున్నవాడూ, గొప్ప సర్పాన్ని అలంకారంగా ధరించినవాడూ, మహారూపాన్ని ధరించిన దేవుడైన శంకరుని ఆశ్రయంగా నేను వెళ్తున్నాను.
తతః ప్రోవాచ భగవాన్ మృత్యో కా ప్రీతిర్ అస్తు తే
అప్పుడా భగవంతుడు ఇలా అన్నాడు: 'మృత్యూ! నీకు సంతృప్తి కలగాలి.'
రాక్షసేభ్యో భయం ఘోరమ్ ఆపన్నం త్రిదశేశ్వర యజ్ఞమ్ అస్మాంశ్ చ రక్షస్వ యావత్ సత్త్రం సమాప్యతే
దేవతల అధిపతీ! రాక్షసుల వల్ల భయంకరమైన భయం కలిగింది. ఈ యజ్ఞాన్ని, మమ్మల్ని యజ్ఞం పూర్తయ్యే వరకు రక్షించు.
తథా చకార భగవాంస్ త్రినేత్రో వృషభధ్వజః శమిత్రా మృత్యునా సత్త్రమ్ ఋషీణాం పూర్ణతాం యయౌ
అప్పుడు త్రినేత్రుడూ, వృషభధ్వజుడూ అయిన భగవంతుడు అలాగే చేశాడు. మృత్యునితో కలిసి, ఋషుల యజ్ఞం పూర్తయింది.
హవిషాం భాగధేయాయ ఆజగ్ముర్ అమరాః క్రమాత్ తాన్ అవోచన్ మునిగణాః సంక్షుబ్ధా మృత్యునా సహ
అమరులు ఒక్కొక్కరుగా తమ భాగం కోసం వచ్చారు. మృత్యుతో కలిసి ఉన్న ఋషుల సమూహం కలవరంతో వారిని సంబోధించారు.
అస్మన్మఖవినాశాయ రాక్షసాః ప్రేషితా యతః తస్మాద్ భవద్భ్యః పాపిష్ఠా రాక్షసాః సన్తు శత్రవః
మన యజ్ఞాన్ని నాశనం చేయడానికి రాక్షసులను పంపారు. అందువల్ల రాక్షసులు, అత్యంత దుష్టులు, మీ శత్రువులుగా ఉండాలి.
తతః ప్రభృతి దేవానాం రాక్షసా వైరిణో ఽభవన్ కృత్యాం చ వడవాం తత్ర దేవాశ్ చ ఋషయో ఽమలాః
అప్పటి నుంచి రాక్షసులు దేవతలకు శత్రువులయ్యారు. అక్కడ దేవతలు, పవిత్రమైన ఋషులు, వడవాముఖి అనే మాయాశక్తిని సృష్టించారు.
మృత్యోర్ భార్యా భవ త్వం తామ్ ఇత్య్ ఉక్త్వా తే ఽభ్యషేచయన్ అభిషేకోదకం యత్ తు సా నదీ వడవాభవత్
'నువ్వు మృత్యుని భార్యవు కావాలి' అని చెప్పి, ఆమెను అభిషేకించారు. ఆ అభిషేక జలం వడవా అనే నదిగా మారింది.
మృత్యునా స్థాపితం లిఙ్గం మహానలమ్ ఇతి శ్రుతమ్ తతః ప్రభృతి తత్ తీర్థం వడవాసంగమం విదుః
మృత్యువు ప్రతిష్ఠించిన లింగాన్ని మహానలమని అంటారు. అప్పటి నుంచి ఆ తీర్థాన్ని వడవాసంగమం అని పిలుస్తారు.
మహానలో యత్ర దేవస్ తత్ తీర్థం భుక్తిముక్తిదమ్ సహస్రం తత్ర తీర్థానాం సర్వాభీష్టప్రదాయినామ్ ఉభయోస్ తీరయోస్ తత్ర స్మరణాద్ అఘఘాతినామ్
మహానలుడు ఉన్న చోట ఆ తీర్థం భోగమూ, మోక్షమూ ఇస్తుంది. అక్కడ రెండు తీరల్లోని వెయ్యి తీర్థాలు అన్ని కోరికలు తీర్చేవి. అక్కడ స్మరణతో పాపాలు నశిస్తాయి.
ఆత్మతీర్థమ్ ఇతి ఖ్యాతం భుక్తిముక్తిప్రదం నృణామ్ తస్య ప్రభావం వక్ష్యామి యత్ర జ్ఞానేశ్వరః శివః
ఆత్మతీర్థం అని ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ స్థలం భోగమూ, మోక్షమూ ఇస్తుంది. అక్కడ జ్ఞానేశ్వరుడైన శివుడు ఉన్నాడు. దాని మహిమను నేను చెప్పబోతున్నాను.
దత్త ఇత్య్ అపి విఖ్యాతః సో ఽత్రిపుత్రో హరప్రియః దుర్వాససః ప్రియో భ్రాతా సర్వజ్ఞానవిశారదః స గత్వా పితరం ప్రాహ వినయేన ప్రణమ్య చ
ఆయన దత్తుడు అని కూడా ప్రసిద్ధుడు. అత్రి కుమారుడు, హరుడికి ప్రియుడు, దుర్వాససుకు సోదరుడు, సమస్త జ్ఞానంలో నిపుణుడు. అతను తన తండ్రిని వినయంగా నమస్కరించి ఇలా అడిగాడు.
బ్రహ్మజ్ఞానం కథం మే స్యాత్ కం పృచ్ఛామి క్వ యామి చ
బ్రహ్మజ్ఞానం నాకు ఎలా లభిస్తుంది? ఎవరిని అడగాలి? ఎక్కడికి వెళ్లాలి?
తచ్ ఛ్రుత్వాత్రిః పుత్రవాక్యం ధ్యాత్వా వచనమ్ అబ్రవీత్
తన కుమారుని మాటలు విన్న అత్రి ధ్యానం చేసి ఇలా అన్నాడు.
గౌతమీం పుత్ర గచ్ఛ త్వం తత్ర స్తుహి మహేశ్వరమ్ స తు ప్రీతో యదైవ స్యాత్ తదా జ్ఞానమ్ అవాప్స్యసి
కుమారా! నువ్వు గౌతమీ నదికి వెళ్లి అక్కడ మహేశ్వరుని స్తుతించు. ఆయన సంతోషిస్తే నీకు జ్ఞానం లభిస్తుంది.
తథేత్య్ ఉక్త్వా తదాత్రేయో గఙ్గాం గత్వా శుచిర్ యతః కృతాఞ్జలిపుటో భూత్వా భక్త్యా తుష్టావ శంకరమ్
'అలా జరుగుతుంది' అని చెప్పి దత్తుడు గంగా నదికి వెళ్లాడు. పవిత్రుడూ, నియమంగా ఉండి, చేతులు జోడించి భక్తితో శంకరుని స్తుతించాడు.
సంసారకూపే పతితో ఽస్మి దైవాన్ మోహేన గుప్తో భవదుఃఖపఙ్కే అజ్ఞాననామ్నా తమసావృతో ఽహం పరం న విన్దామి సురాధినాథ
ప్రభూ! నేను సంసారపు బావిలో పడి, విధి వల్ల మాయలో చిక్కుకుని, బాధల మట్టిలో మునిగి, అజ్ఞానం అనే చీకటిలో ఆవరించబడి ఉన్నాను. దేవతలాధిపతీ! పరమార్థాన్ని నేను కనుగొనలేకపోతున్నాను.
భిన్నస్ త్రిశూలేన బలీయసాహం పాపేన చిన్తాక్షురపాటితశ్ చ తప్తో ఽస్మి పఞ్చేన్ద్రియతీవ్రతాపైః శ్రాన్తో ఽస్మి సంతారయ సోమనాథ
శక్తిమంతుడైన త్రిశూలంతో గాయపడ్డాను, పాపపు ఆందోళన కత్తితో చీలిపోయాను, ఐదు ఇంద్రియాల తీవ్రమైన బాధలతో కాలిపోయాను, బలహీనుడనై అలసిపోయాను. ఓ సోమనాథా! నన్ను రక్షించు.
బద్ధో ఽస్మి దారిద్ర్యమయైశ్ చ బన్ధైర్ హతో ఽస్మి రోగానలతీవ్రతాపైః క్రాన్తో ఽస్మ్య్ అహం మృత్యుభుజంగమేన భీతో భృశం కిం కరవాణి శంభో
పేదరికపు గొలుసులతో బంధించబడ్డాను, వ్యాధి అగ్నిలాంటి బాధలతో హతమయ్యాను, మరణం అనే పాము నన్ను పట్టుకుంది, భయంతో వణికిపోతున్నాను. ఓ శంభో! నేను ఏమి చేయగలను?
భవాభవాభ్యామ్ అతిపీడితో ఽహం తృష్ణాక్షుధాభ్యాం చ రజస్తమోభ్యామ్ ఈదృక్షయా జరయా చాభిభూతః పశ్యావస్థాం కృపయా మే ఽద్య నాథ
జననం మరణాలతో, తాగుట ఆకలితో, రజోగుణం తమోగుణాలతో, వృద్ధాప్యంతో నేను బాగా బాధపడుతున్నాను. ఓ ప్రభూ! నేడు నా స్థితిని దయతో చూడండి.
కామేన కోపేన చ మత్సరేణ దమ్భేన దర్పాదిభిర్ అప్య్ అనేకైః ఏకైకశః కష్టగతో ఽస్మి విద్ధస్ త్వం నాథవద్ వారయ నాథ శత్రూన్
కామం, కోపం, అసూయ, మాయ, గర్వం, ఇంకా ఎన్నో దుష్ప్రవర్తనల వల్ల ఒక్కొక్కటిగా బాధపడి గాయపడ్డాను. ఓ ప్రభూ! రక్షకుడిలా నా శత్రువులను తొలగించు.
కస్యాపి కశ్చిత్ పతితస్య పుంసో దుఃఖప్రణోదీ భవతీతి సత్యమ్ వినా భవన్తం మమ సోమనాథ కుత్రాపి కారుణ్యవచో ఽపి నాస్తి
పతితుడైనవారికి ఎవరో ఒకరు బాధను తొలగించేవారు అనేది నిజమే. కానీ, ఓ సోమనాథా! మీరు లేకపోతే నాకు ఎక్కడైనా కనికరమైన మాట కూడా లేదు.
తావత్ స కోపో భయమోహదుఃఖాన్య్ అజ్ఞానదారిద్ర్యరుజస్ తథైవ కామాదయో మృత్యుర్ అపీహ యావన్ నమః శివాయేతి న వచ్మి వాక్యమ్
నేను 'శివాయ నమః' అనే మాట పలకని వరకు కోపం, భయం, మోహం, బాధ, అజ్ఞానం, పేదరికం, వ్యాధి, కామాది, మరణం కూడా ఇక్కడే ఉంటాయి.
న మే ఽస్తి ధర్మో న చ మే ఽస్తి భక్తిర్ నాహం వివేకీ కరుణా కుతో మే దాతాసి తేనాశు శరణ్య చిత్తే నిధేహి సోమేతి పదం మదీయే
నాకు ధర్మం లేదు, నాకు భక్తి లేదు, నాకు వివేకం లేదు, కనికరం ఎలా కలుగుతుంది? అందుకే, ఓ శరణాగత రక్షకా! 'సోమ' అనే పదాన్ని నా హృదయంలో వేగంగా స్థాపించు.
యాచే న చాహం సురభూపతిత్వం హృత్పద్మమధ్యే మమ సోమనాథ శ్రీసోమపాదామ్బుజసంనిధానం యాచే విచార్యైవ చ తత్ కురుష్వ
నేను దేవేంద్ర పదవిని కోరడం లేదు. ఓ సోమనాథా! నా హృదయ పద్మంలో మీ పవిత్ర పాదాలు ఉండాలని మాత్రమే కోరుతున్నాను. దయచేసి దీన్ని ఆలోచించి నెరవేర్చు.