దివాకరో దేవమయస్ తత్రాస్మాభిః ప్రతిష్ఠితః యత్ర గఙ్గా జగద్ధాత్రీ యత్ర వై త్ర్యమ్బకః స్వయమ్ సురవాసం ప్రతిష్ఠానం భవేద్ యత్ర చ త్ర్యమ్బకమ్
దేవతల స్వరూపమైన సూర్యుడు ఇక్కడ మేము ప్రతిష్టించాము. ఇక్కడ గంగా, జగత్తుకు ఆధారమైనది, అలాగే త్రయంబకుడు స్వయంగా ఉన్నాడు. త్రయంబకుడు ఉన్నచోటే దేవతలకు నివాస స్థానం, స్థిరత కలుగుతుంది.
ఆపృచ్ఛ్య పిప్పలాదం తం సురాః స్వం సదనం యయుః పిప్పలాః కాలపర్యాయే స్వర్గం జగ్ముర్ అథాక్షయమ్
పిప్పలాదుని వీడ్కోలు తీసుకుని, దేవతలు తమ తమ గృహాలకు వెళ్ళారు. కాలక్రమంలో పిప్పల వృక్షాలు కూడా అక్షయమైన స్వర్గానికి చేరాయి.
పాదపానాం పదం విప్రః పిప్పలాదః ప్రతాపవాన్ క్షేత్రాధిపత్యే సంస్థాప్య పూజయామ్ ఆస శంకరమ్
పిప్పల వృక్షాల ప్రాంతంలో, ప్రతాపశాలి పిప్పలాదుడు, ఆ క్షేత్రాధిపతిగా, శంకరుని పూజను స్థాపించాడు.
దధీచిసూనుర్ మునిర్ ఉగ్రతేజా అవాప్య భార్యాం గౌతమస్యాత్మజాం చ పుత్రాన్ అథావాప్య శ్రియం యశశ్ చ సుహృజ్జనైః స్వర్గమ్ అవాప ధీరః
దధీచి కుమారుడు, ఘనమైన తపస్సు కలిగిన ముని, గౌతముని కుమార్తెను భార్యగా పొందాడు. తరువాత కుమారులు, ఐశ్వర్యం, కీర్తి, మిత్రులతో కలిసి, ఆ ధీరుడు స్వర్గాన్ని పొందాడు.
తతః ప్రభృతి తత్ తీర్థం పిప్పలేశ్వరమ్ ఉచ్యతే సర్వక్రతుఫలం పుణ్యం స్మరణాద్ అఘనాశనమ్
అప్పటి నుండి ఆ తీర్థాన్ని 'పిప్పలేశ్వరము' అని పిలుస్తారు. అది అన్ని యాగాల ఫలితాన్ని ఇస్తుంది, పుణ్యప్రదం, దాన్ని స్మరించినా పాపాలు నశించిపోతాయి.
కిం పునః స్నానదానాభ్యామ్ ఆదిత్యస్య తు దర్శనాత్ చక్రేశ్వరః పిప్పలేశో దేవదేవస్య నామనీ
అయితే అక్కడ స్నానం చేయడం, దానం చేయడం, సూర్యుని దర్శనం చేయడం వల్ల ఎంత గొప్ప ఫలితం లభించునో! చక్రేశ్వరుడు, పిప్పలేశుడు — ఇవి దేవదేవుని పేర్లే.
సరహస్యం విదిత్వా తు సర్వకామాన్ అవాప్నుయాత్ సూర్యస్య చ ప్రతిష్ఠానాత్ సురవాసే ప్రతిష్ఠితే ప్రతిష్ఠానం తు తత్ క్షేత్రం సురాణామ్ అపి వల్లభమ్
ఈ పరమరహస్యాన్ని తెలుసుకుంటే అన్ని కోరికలు నెరవేరతాయి. సూర్యుని స్థానం దేవతల నివాసంలో స్థిరంగా ఉంది. ఆ స్థలం దేవతలకు కూడా ఎంతో ప్రియమైనది.
ఇతీదమ్ ఆఖ్యానమ్ అతీవ పుణ్యం పఠేత వా యః శృణుయాత్ స్మరేద్ వా స దీర్ఘజీవీ ధనవాన్ ధర్మయుక్తశ్ చాన్తే స్మరఞ్ శంభుమ్ ఉపైతి నిత్యమ్
ఈ పవిత్రమైన కథను ఎవరు చదువుతారో, వినుతారో, గుర్తుంచుకుంటారో వారు దీర్ఘాయుష్మంతులు, ధనవంతులు, ధార్మికులు అవుతారు. చివరికి శంభువును స్మరిస్తూ ఆయనను ఎప్పుడూ చేరుకుంటారు.
నాగతీర్థమ్ ఇతి ఖ్యాతం సర్వకామప్రదం శుభమ్ యత్ర నాగేశ్వరో దేవః శృణు తస్యాపి విస్తరమ్
నాగతీర్థం అనే పవిత్రస్థలం అన్ని కోరికలు తీరుస్తుందని ప్రసిద్ధి. అక్కడ నాగేశ్వరుడు నివసిస్తాడు. దాని విశేషాన్ని ఇప్పుడు విను.
ప్రతిష్ఠానపురే రాజా శూరసేన ఇతి శ్రుతః సోమవంశభవః శ్రీమాన్ మతిమాన్ గుణసాగరః
ప్రతిష్ఠానపురంలో శూరసేనుడు అనే రాజు ఉండేవాడు. ఆయన సోమవంశానికి చెందినవాడు, మహిమాన్వితుడు, జ్ఞానవంతుడు, అన్ని గుణాల సముద్రం.
పుత్రార్థం స మహాయత్నమ్ అకరోత్ ప్రియయా సహ తస్య పుత్రశ్ చిరాద్ ఆసీత్ సర్పో వై భీషణాకృతిః
కుమారుని కోసం రాజు తన భార్యతో కలిసి ఎంతో శ్రమపడ్డాడు. చాలా కాలానికి వారికి ఒక కుమారుడు పుట్టాడు. అతడు భయంకరమైన రూపంలో ఉన్న నాగుడు.
పుత్రం తం గోపయామ్ ఆస శూరసేనో మహీపతిః రాజ్ఞః పుత్రః సర్ప ఇతి న కశ్చిద్ విన్దతే జనః
శూరసేనుడు తన కుమారుణ్ని రహస్యంగా ఉంచాడు. రాజుకు పుట్టిన కుమారుడు నాగుడని ప్రజల్లో ఎవరికీ తెలియదు.
అన్తర్వర్తీ పరో వాపి మాతరం పితరం వినా ధాత్రేయ్య్ అపి న జానాతి నామాత్యో న పురోహితః
అతని తల్లి తండ్రి తప్ప, లోపలివారు బయటివారు, పాలించే అమ్మ కూడా, మంత్రులు, పురోహితుడు కూడా ఎవరూ ఆ విషయం తెలియదు.
తం దృష్ట్వా భీషణం సర్పం సభార్యో నృపసత్తమః సంతాపం నిత్యమ్ ఆప్నోతి సర్పాద్ వరమ్ అపుత్రతా
ఆ భయంకరమైన నాగరూపాన్ని చూసి రాజు తన భార్యతో కలిసి ఎల్లప్పుడూ బాధపడేవాడు. కుమారుడు లేకపోవడం మేలని అనిపించేది.
ఏతద్ అస్తి మహాసర్పో వక్తి నిత్యం మనుష్యవత్ స సర్పః పితరం ప్రాహ కురు చూడామ్ అపి క్రియామ్
అయినా ఆ మహానాగుడు ఎప్పుడూ మనుష్యులా మాట్లాడేవాడు. అతడు తండ్రిని అడిగాడు — 'నాకు కూడా చుడాకర్మ చేయించండి' అని.
తథోపనయనం చాపి వేదాధ్యయనమ్ ఏవ చ యావద్ వేదం న చాధీతే తావచ్ ఛూద్రసమో ద్విజః
అదే విధంగా ఉపనయనం, వేదపఠనం కూడా చేయాలి. వేదం చదవకపోతే ద్విజుడు కూడా శూద్రుడితో సమానమే.
ఏతచ్ ఛ్రుత్వా పుత్రవచః శూరసేనో ఽతిదుఃఖితః బ్రాహ్మణం కంచనానీయ సంస్కారాది తదాకరోత్ అధీతవేదః సర్పో ఽపి పితరం చాబ్రవీద్ ఇదమ్
కుమారుని మాటలు విన్న శూరసేనుడు చాలా బాధపడ్డాడు. ఒక బ్రాహ్మణుడిని పిలిపించి అన్ని సంస్కారాలు చేయించాడు. ఆ నాగుడు వేదం నేర్చుకుని తండ్రితో ఇలా అన్నాడు.
వివాహం కురు మే రాజన్ స్త్రీకామో ఽహం నృపోత్తమ అన్యథాపి చ కృత్యం తే న సిధ్యేద్ ఇతి మే మతిః
'రాజా! నాకు పెళ్లి చేయించండి. నాకు భార్య కావాలి. లేనిపక్షంలో మీ ధర్మాలు నెరవేరవు — ఇదే నా నమ్మకం.'
జనయిత్వాత్మజాన్ వేదవిధినాఖిలసంస్కృతీః న కుర్యాద్ యః పితా తస్య నరకాన్ నాస్తి నిష్కృతిః
వేదవిధానంగా అన్ని సంస్కారాలు చేసి కుమారులను కనిన తండ్రి, వారికి పెళ్లి చేయించకపోతే, అతనికి నరకంలో పతనం తప్పదు, దానికి పరిహారం లేదు.
విస్మితః స పితా ప్రాహ సుతం తమ్ ఉరగాకృతిమ్
ఆ మాటలు విని తండ్రి ఆశ్చర్యపడి ఆ నాగరూపుడైన కుమారునితో మాట్లాడాడు.
యస్య శబ్దాద్ అపి త్రాసం యాన్తి శూరాశ్ చ పూరుషాః తస్మై కన్యాం తు కో దద్యాద్ వద పుత్ర కరోమి కిమ్
'నీ శబ్దం విన్నా సాహసికులైనవారు కూడా భయపడుతున్నారు. అలాంటి నీకు ఎవరు తమ కుమార్తెను ఇస్తారు? చెప్పు కుమారా, నేను ఏమి చేయాలి?'
తత్ పితుర్ వచనం శ్రుత్వా సర్పః ప్రాహ విచక్షణః
తండ్రి మాటలు విని ఆ తెలివైన నాగుడు ఇలా సమాధానమిచ్చాడు.
వివాహా బహవో రాజన్ రాజ్ఞాం సన్తి జనేశ్వర ప్రసహ్యాహరణం చాపి శస్త్రైర్ వైవాహ ఏవ చ
'రాజా! రాజులలో వివాహాలకు అనేక విధానాలు ఉన్నాయి. బలవంతంగా తీసుకెళ్లడం, ఆయుధాలతో చేయడం, పరస్పర అంగీకారంతో జరిపే వివాహం కూడా ఉన్నాయి.'
జాతే వివాహే పుత్రస్య పితాసౌ కృతకృద్ భవేత్ నో చేద్ అత్రైవ గఙ్గాయాం మరిష్యే నాత్ర సంశయః
'నా పెళ్లి జరిగితే మీరు తండ్రిగా మీ కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చినవారు అవుతారు. లేకపోతే, నేను ఇక్కడే గంగానదిలో ప్రాణాలు విడిచేస్తాను — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.'
తత్ పుత్రనిశ్చయం జ్ఞాత్వా అపుత్రో నృపసత్తమః వివాహార్థమ్ అమాత్యాంస్ తాన్ ఆహూయేదం వచో ఽబ్రవీత్
తన కుమారుని విషయంలో నిశ్చయం తెలుసుకున్న రాజులలో శ్రేష్ఠుడు అయిన ఆ రాజు, తనకు కుమారుడు లేనప్పటికీ, పెళ్లి కోసం తన మంత్రులను పిలిపించి ఇలా అన్నాడు.
నాగేశ్వరో మమ సుతో యువరాజో గుణాకరః గుణవాన్ మతిమాఞ్ శూరో దుర్జయః శత్రుతాపనః
నా కుమారుడు నాగేశ్వరుడు యువరాజు, సద్గుణాల నిలయం. అతడు మంచి లక్షణాలు కలవాడు, తెలివైనవాడు, ధైర్యవంతుడు, శత్రువులకు భయంకరుడు, ఎవ్వరూ జయించలేరు.
రథే నాగే స ధనుషి పృథివ్యాం నోపమీయతే వివాహస్ తస్య కర్తవ్యో హ్య్ అహం వృద్ధస్ తథైవ చ
రథంపై విల్లు పట్టుకుని ఉండే నాగేశ్వరుడికి భూమిపై సమానం ఎవ్వరూ లేరు. అతని పెళ్లి జరిపించాలి, ఎందుకంటే నేను వృద్ధుడిని, ఇది సముచితమే.
రాజ్యభారం సుతే న్యస్య నిశ్చిన్తో ఽహం భవామ్య్ అతః న దారసంగ్రహో యావత్ తావత్ పుత్రో మమ ప్రియః
రాజ్యభారం నా కుమారుడికి అప్పగిస్తే నాకు ఇక ఆందోళన ఉండదు. అతడు పెళ్లి చేసుకునే వరకు నా కుమారుడు నాకు ఎంతో ప్రియమైనవాడు.
బాలభావం నో జహాతి తస్మాత్ సర్వే ఽనుమన్య చ వివాహాయాథ కుర్వన్తు యత్నం మమ హితే రతాః
అతడు ఇంకా బాల్య స్వభావాన్ని వదలలేదు. అందుకే, నా మేలుకోసం మీరు అందరూ అతని పెళ్లి కోసం ప్రయత్నించండి.
న మే కాచిత్ తదా చిన్తా కృతోద్వాహో యదాత్మజః సుతే న్యస్తభరా యాన్తి కృతినస్ తపసే వనమ్
నా కుమారుడు పెళ్లి చేసుకున్నాక నాకు ఇక ఎలాంటి ఆందోళన ఉండదు. కుమారుడికి భారం అప్పగించినవారు, పనులు పూర్తయినవారు, అప్పుడు వనప్రస్థానికి వెళ్ళిపోతారు.