వీర్యేణాజౌ హరిర్ ఇవ కోపేన హుతభుగ్ యథా
పోరులో పరాక్రమంలో హరిని పోలి, కోపంలో అగ్నిని పోలి ఉంటాడు.
తస్మిన్న్ ఉత్పద్యమానే తు బుధపుత్రే మహాత్మని జయశబ్దశ్ చ సర్వత్ర త్వ్ ఆసీచ్ చ సురవేశ్మని
ఆ మహాత్ముడైన బుధుని కుమారుడు జన్మిస్తున్నప్పుడు, అందరు జయధ్వానాలు చేశారు. దేవతల గృహంలో కూడా ఆనందోత్సాహం నెలకొంది.
బుధపుత్రే సముత్పన్నే తత్రాజగ్ముః సురేశ్వరాః అహమ్ అప్య్ ఆగమం తత్ర ముదా యుక్తో మహామతే
బుధునికి కుమారుడు పుట్టినప్పుడు, అక్కడ దేవతాధిపతులు అందరూ వచ్చారు. ఓ మహామతి, నేను కూడా ఆనందంతో అక్కడికి వెళ్లాను.
జాతమాత్రః సుతో రావమ్ అకరోత్ స పృథుస్వరమ్ తేన సర్వే ఽప్య్ అవోచన్ వై సంగతా ఋషయః సురాః
ఆ కుమారుడు పుట్టిన వెంటనే గట్టిగా అరవటం మొదలుపెట్టాడు. దాంతో అక్కడ ఉన్న ఋషులు, దేవతలు అందరూ మాట్లాడుకున్నారు.
యస్మాత్ పురూ రవో ఽస్యేతి తస్మాద్ ఏష పురూరవాః స్యాద్ ఇత్య్ ఏవం నామ చక్రుః సర్వే సంతుష్టమానసాః
ఈ బాలుడు గొప్పగా అరవడం వల్ల ఇతడిని పురూరవుడు అని పిలవాలి అని అందరూ హర్షంతో ఆ పేరు పెట్టారు.
బుధో ఽప్య్ అధ్యాపయామ్ ఆస క్షాత్రవిద్యాం సుతం శుభామ్ ధనుర్వేదం సప్రయోగం బుధః ప్రాదాత్ తదాత్మజే
బుధుడు తన కుమారుడికి రాజధర్మాలు, ధనుర్వేదాన్ని దాని ప్రయోగాలతో సహా బోధించాడు.
స శీఘ్రం వృద్ధిమ్ అగమచ్ ఛుక్లపక్షే యథా శశీ స మాతరం దుఃఖయుతాం సమీక్ష్యేలాం మహామతిః నమస్యాథ వినీతాత్మా ఇలామ్ ఐలో ఽబ్రవీద్ ఇదమ్
అతడు చంద్రమండలం పెరుగుతున్నట్లుగా త్వరగా పెరిగాడు. తన తల్లి దుఃఖంతో ఉన్నదాన్ని చూసి, ఆ మహామతి వినయంతో నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు.
బుధో మాతర్ మమ పితా తవ భర్తా ప్రియస్ తథా అహం చ పుత్రః కర్మణ్యః కస్మాత్ తే మానసో జ్వరః
"అమ్మా, బుధుడు నా తండ్రి, నీకు ప్రియమైన భర్త. నేను నీకు విధేయమైన కుమారుడిని. మరి నీ మనసులో ఎందుకు బాధ ఉంది?"
సత్యం పుత్ర బుధో భర్తా త్వం చ పుత్రో గుణాకరః భర్తృపుత్రకృతా చిన్తా న మమాస్తి కదాచన
"నిజమే కుమారా, బుధుడు నా భర్త, నువ్వు గుణాల నిలయం. భర్త వల్లా, కుమారుడి వల్లా నాకు ఎప్పుడూ బాధ లేదు."
తథాపి పూర్వజం కించిద్ దుఃఖం స్మృత్వా పునః పునః చిన్తయేయం మహాబుద్ధే తతో మాతరమ్ అబ్రవీత్
"అయినా, గతంలో జరిగిన దుఃఖాన్ని మళ్లీ మళ్లీ గుర్తు చేసుకుంటూ ఉంటాను కుమారా," అని తల్లి తన కుమారుడితో చెప్పింది.
నివేదయస్వ మే మాతస్ తద్ ఏవ ప్రథమం మమ
"అమ్మా, ఆ మొదటి విషయాన్ని నాకు చెప్పు."
ఇలా చైనమ్ ఉవాచేదం రహోవాచం కథం వదే తథాపి పుత్ర తే వచ్మి పిత్రోః పుత్రో యతో గతిః మగ్నానాం దుఃఖపాథోబ్ధౌ పుత్రః ప్రవహణం పరమ్
ఇలా ఇల ఆమె కుమారుడితో చెప్పింది: "ఈ రహస్య విషయాన్ని ఎలా చెప్పగలను? అయినా కుమారా, నీకోసం చెబుతాను. తల్లిదండ్రులు దుఃఖసాగరంలో మునిగినప్పుడు, కుమారుడే వారికి గొప్ప దారి చూపే పడవ."
తన్ మాతృవచనం శ్రుత్వా వినీతః ప్రాహ మాతరమ్ పాదయోః పతితశ్ చాపి వద మాతర్ యథా తథా
తల్లి మాటలు విని, వినయంతో కుమారుడు ఆమె పాదాలకు పడిపడి, "అమ్మా, నిజంగా ఉన్నదాన్ని చెప్పు" అని అడిగాడు.
సా పురూరవసం ప్రాహ ఇక్ష్వాకూణాం తథా కులమ్ తత్రోత్పత్తిం స్వస్య నామ రాజ్యప్రాప్తిం ప్రియాన్ సుతాన్
ఆమె పురూరవునికి ఇక్ష్వాకువంశం గురించి, తన జన్మ, తన పేరు, రాజ్యప్రాప్తి, ప్రియమైన కుమారులు అన్నీ వివరంగా చెప్పింది.
పురోధసం వసిష్ఠం చ ప్రియాం భార్యాం స్వకం పదమ్ వననిర్యాణమ్ ఏవాథ అమాత్యానాం పురోధసః
పురోహితుడు వసిష్ఠుడు, ప్రియమైన భర్త, తన స్థానం, అటు అడవికి వెళ్లిన విషయం, అమాత్యులు, పురోహితుడు గురించి కూడా వివరంగా చెప్పింది.
ప్రేషణం చ నగర్యాం తాం మృగయాసక్తిమ్ ఏవ చ హిమవత్కన్దరగతిం యక్షేశ్వరగృహే గతిమ్
పట్టణం నుంచి పంపించబడిన విషయం, వేటలో ఆసక్తి, హిమవంతు గుహలకు వెళ్లినది, యక్షేశ్వరుని ఇంట్లో ఉన్నదీ అన్నీ చెప్పింది.
ఉమావనప్రవేశం చ స్త్రీత్వప్రాప్తిమ్ అశేషతః మహేశ్వరాజ్ఞయా తత్ర చాప్రవేశం నరస్య తు
ఉమావనంలో ప్రవేశించినది, పూర్తిగా స్త్రీగా మారినది, మహేశ్వరుని ఆజ్ఞతో అక్కడ పురుషులకు ప్రవేశం నిషేధించబడినదీ చెప్పింది.
యక్షిణీవాక్యమ్ అప్య్ అస్య వరదానం తథైవ చ బుధప్రాప్తిం తథా ప్రీతిం పుత్రోత్పత్త్యాద్య్ అశేషతః
యక్షిణి మాటలు, వరప్రదానం, బుధుని రాక, కుమారుడు పుట్టిన ఆనందం, ఇంకా అన్నీ విషయాలు పూర్తిగా వివరించింది.
కథయామ్ ఆస తత్ సర్వం శ్రుత్వా మాతరమ్ అబ్రవీత్ పురూరవాః కిం కరోమి కిం కృత్వా సుకృతం భవేత్
అన్ని విషయాలు చెప్పిన తరువాత, పురూరవుడు తల్లిని చూసి, "అమ్మా, నేను ఏమి చేయాలి? ఏం చేస్తే నాకు పుణ్యం కలుగుతుంది?" అని అడిగాడు.
ఏతావతా తే తృప్తిశ్ చేద్ అలమ్ ఏతేన చామ్బికే యద్ అప్య్ అన్యన్ మనోవర్తి తద్ అప్య్ ఆజ్ఞాపయస్వ మే
"ఇంతకీ నీకు తృప్తి కలిగిందా అమ్మా? అయితే ఇంతే సరిపోతుంది. ఇంకా నీ మనసులో ఏదైనా ఉంటే, అది కూడా నాకు చెప్పు" అని అన్నాడు.
ఇచ్ఛేయం పుంస్త్వమ్ ఉత్కృష్టమ్ ఇచ్ఛేయం రాజ్యమ్ ఉత్తమమ్ అభిషేకం చ పుత్రాణాం తవ చాపి విశేషతః
నాకు ఉత్తమమైన పురుషత్వం కావాలి. నాకు అత్యుత్తమ రాజ్యం కావాలి. నీ కుమారుల అభిషేకం కూడా కావాలి, ముఖ్యంగా నీదీ కావాలి.
దానం దాతుం చ యష్టుం చ ముక్తిమార్గస్య వీక్షణమ్ సర్వం చ కర్తుమ్ ఇచ్ఛామి తవ పుత్ర ప్రసాదతః
దానం చేయడం, యజ్ఞాలు చేయడం, ముక్తి మార్గాన్ని ఆలోచించడం—ఇవి అన్నీ నీ కుమారుని కృపతో చేయాలని నేను కోరుతున్నాను.
ఉపాయం త్వా తు పృచ్ఛామి యేన పుంస్త్వమ్ అవాప్స్యసి తపసో వాన్యతో వాపి వదస్వ మమ తత్త్వతః
పురుషత్వాన్ని పొందడానికి ఏ మార్గం ఉందో నీవు నాకు చెప్పు. తపస్సు వల్లా, లేక మరేదైనా విధానమా? నిజంగా నాకు వివరించు.
బుధం త్వం పితరం పృచ్ఛ గత్వా పుత్ర యథార్థవత్ స తు సర్వం తు జానాతి ఉపదేక్ష్యతి తే హితమ్
బుద్ధుడైన నీ తండ్రిని నీవు వెళ్లి యథావిధిగా అడుగు, కుమారా. ఆయన అన్నీ తెలుసు. నీకు మేలు కలిగేలా ఉపదేశిస్తారు.
తన్మాతృవచనాద్ ఐలో గత్వా పితరమ్ అఞ్జసా ఉవాచ ప్రణతో భూత్వా మాతుః కృత్యం తథాత్మనః
తల్లిదండ్రి మాట విని, ఐలుడు నేరుగా తన తండ్రి వద్దకు వెళ్లి, నమస్కరించి, తల్లి కోరికను, తన కోరికను వివరంగా చెప్పాడు.
ఇలం జానే మహాప్రాజ్ఞ ఇలాం జాతాం పునస్ తథా ఉమావనప్రవేశం చ శంభోర్ ఆజ్ఞాం తథైవ చ
ఓ మహాపాండిత్యుడు, నాకు ఐలుడు తెలుసు. ఐలుడు మళ్లీ జన్మించినదీ తెలుసు. ఉమా అడవిలో ప్రవేశించినదీ, శంభువు ఆజ్ఞ కూడా నాకు తెలుసు.
తస్మాచ్ ఛంభుప్రసాదేన ఉమాయాశ్ చ ప్రసాదతః విశాపో భవితా పుత్ర తావ్ ఆరాధ్య న చాన్యథా
కాబట్టి, శంభువు దయతో, ఉమా అనుగ్రహంతోనే శాపం తొలగుతుంది, కుమారా. వారిని ఆరాధించాలి తప్ప, ఇంకో మార్గం లేదు.
పశ్యేయం తం కథం దేవం కథం వా మాతరం శివామ్ తీర్థాద్ వా తపసో వాపి తత్ పితః ప్రథమం వద
ఆ దేవుణ్ణి, లేక శివమాతను నేను ఎలా దర్శించగలను? తీర్థయాత్ర వల్లా, లేక తపస్సు వల్లా? నాన్నా, ముందుగా నీవు చెప్పు.
గౌతమీం గచ్ఛ పుత్ర త్వం తత్రాస్తే సర్వదా శివః ఉమయా సహితః శ్రీమాఞ్ శాపహన్తా వరప్రదః
కుమారా, నీవు గౌతమీ నదికి వెళ్ళు. అక్కడ శివుడు ఎప్పుడూ ఉమాతో కలిసి ఉంటాడు. ఆయన శాపాలను తొలగించేవాడు, వరాలిచ్చేవాడు.
పురూరవాః పితుర్ వాక్యం శ్రుత్వా తు ముదితో ఽభవత్ గౌతమీం తపసే ధీమాన్ గఙ్గాం త్రైలోక్యపావనీమ్
తండ్రి మాటలు విని, పురూరవుడు ఆనందపడ్డాడు. ఆ ధీరుడు తపస్సు కోసం గౌతమీకి, మూడు లోకాలను పవిత్రం చేసే గంగా నదికి వెళ్లాడు.