ఇలసైన్యం చ తత్రాసీత్ తద్ గతం చ యథాసుఖమ్ ఉమావనస్థితా చేలా గాయన్తీ నృత్యతీ పునః
అక్కడ ఇలాకు చెందిన సైన్యం సుఖంగా ఉండేది. ఉమా అడవిలో నివసిస్తున్న ఇలా మళ్లీ పాటలు పాడుతూ, నృత్యం చేస్తూ ఆనందంగా గడిపింది.
స్త్రీభావమ్ అనుచేష్టన్తీ స్మరన్తీ కర్మణో గతిమ్ కదాచిత్ క్రియమాణే తు ఇలయా నృత్యకర్మణి
ఇలా స్త్రీగా ప్రవర్తిస్తూ, తన గత కార్యాలను గుర్తుచేసుకుంటూ, ఎప్పుడైనా నృత్యం చేస్తూ ఉండేది.
తామ్ అపశ్యద్ బుధో ధీమాన్ పితరం గన్తుమ్ ఉద్యతః ఇలాం దృష్ట్వా గతిం త్యక్త్వా తామ్ ఆగత్యాబ్రవీద్ బుధః
అప్పటికి తన తండ్రిని కలవడానికి బయలుదేరిన బుధుడు, తెలివైనవాడు, ఇలాను చూసి తన దారిని వదిలిపెట్టి ఆమె వద్దకు వచ్చి ఇలా అన్నాడు.
భార్యా భవ మమ స్వస్థా సర్వాభ్యస్ త్వం ప్రియా భవ
నీవు నా భార్యవై, సుఖంగా ఉండి, అందరికీ ప్రియమైనదిగా ఉండు.
బుధవాక్యమ్ ఇలా భక్త్యా త్వ్ అభినన్ద్య తథాకరోత్ స్మృత్వా చ యక్షిణీవాక్యం తతస్ తుష్టాభవన్ మునే
బుధుని మాటలను ఇలా భక్తితో ఆహ్వానించి, అలాగే చేసింది. యక్షిణి చెప్పిన మాటలు గుర్తు చేసుకుని, ఆమె సంతోషంగా మారింది, మునివరా!
బుధో రేమే తయా ప్రీత్యా నీత్వా స్వస్థానమ్ ఉత్తమమ్ సా చాపి సర్వభావేన తోషయామ్ ఆస తం పతిమ్ తతో బహుతిథే కాలే బుధస్ తుష్టో ఽవదత్ ప్రియామ్
బుధుడు ఆమె ప్రేమతో ఆనందించి, తన ఉత్తమ గృహానికి తీసుకెళ్లాడు. ఆమె కూడా తన మనసంతా పెట్టి భర్తను సంతోషపరిచింది. చాలా కాలం గడిచిన తర్వాత, సంతృప్తితో ఉన్న బుధుడు తన ప్రియమైన భార్యతో ఇలా అన్నాడు.
కిం తే దేయం మయా భద్రే ప్రియం యన్ మనసి స్థితమ్
నీవు కోరినది, నా చేతిలో ఏది కావాలి, సుభద్రే? నీ మనసులో ఏదైనా ప్రియమైనది ఉంటే చెప్పు.
తద్వాక్యసమకాలం తు పుత్రం దేహీత్య్ అభాషత ఇలా బుధం సోమసుతం ప్రీతిమన్తం ప్రియం తథా
ఆ మాటలు వినగానే, ఇలా ప్రేమతో ఉన్న సోముని కుమారుడు బుధునిని చూసి, 'నాకు ఒక కుమారుడు కావాలి' అని కోరింది.
అమోఘమ్ ఏతన్ మద్వీర్యం తథా ప్రీతిసముద్భవమ్ పుత్రస్ తే భవితా తస్మాత్ క్షత్రియో లోకవిశ్రుతః
నా బలంతో, ప్రేమతో కలిగిన ఈ వరం తప్పకుండా ఫలిస్తుంది. అందువల్ల, నీకు ఒక కుమారుడు జన్మిస్తాడు. అతడు క్షత్రియుల్లో ప్రసిద్ధి పొందుతాడు.
సోమవంశకరః శ్రీమాన్ ఆదిత్య ఇవ తేజసా బుద్ధ్యా బృహస్పతిసమః క్షమయా పృథివీసమః
అతడు సోమ వంశాన్ని స్థాపించేవాడు, మహిమాన్వితుడు, సూర్యుని వంటి తేజస్సుతో, బృహస్పతిని పోలిన బుద్ధితో, భూమిని పోలిన సహనంతో ఉంటాడు.
వీర్యేణాజౌ హరిర్ ఇవ కోపేన హుతభుగ్ యథా
పోరులో పరాక్రమంలో హరిని పోలి, కోపంలో అగ్నిని పోలి ఉంటాడు.
తస్మిన్న్ ఉత్పద్యమానే తు బుధపుత్రే మహాత్మని జయశబ్దశ్ చ సర్వత్ర త్వ్ ఆసీచ్ చ సురవేశ్మని
ఆ మహాత్ముడైన బుధుని కుమారుడు జన్మిస్తున్నప్పుడు, అందరు జయధ్వానాలు చేశారు. దేవతల గృహంలో కూడా ఆనందోత్సాహం నెలకొంది.
బుధపుత్రే సముత్పన్నే తత్రాజగ్ముః సురేశ్వరాః అహమ్ అప్య్ ఆగమం తత్ర ముదా యుక్తో మహామతే
బుధునికి కుమారుడు పుట్టినప్పుడు, అక్కడ దేవతాధిపతులు అందరూ వచ్చారు. ఓ మహామతి, నేను కూడా ఆనందంతో అక్కడికి వెళ్లాను.
జాతమాత్రః సుతో రావమ్ అకరోత్ స పృథుస్వరమ్ తేన సర్వే ఽప్య్ అవోచన్ వై సంగతా ఋషయః సురాః
ఆ కుమారుడు పుట్టిన వెంటనే గట్టిగా అరవటం మొదలుపెట్టాడు. దాంతో అక్కడ ఉన్న ఋషులు, దేవతలు అందరూ మాట్లాడుకున్నారు.
యస్మాత్ పురూ రవో ఽస్యేతి తస్మాద్ ఏష పురూరవాః స్యాద్ ఇత్య్ ఏవం నామ చక్రుః సర్వే సంతుష్టమానసాః
ఈ బాలుడు గొప్పగా అరవడం వల్ల ఇతడిని పురూరవుడు అని పిలవాలి అని అందరూ హర్షంతో ఆ పేరు పెట్టారు.
బుధో ఽప్య్ అధ్యాపయామ్ ఆస క్షాత్రవిద్యాం సుతం శుభామ్ ధనుర్వేదం సప్రయోగం బుధః ప్రాదాత్ తదాత్మజే
బుధుడు తన కుమారుడికి రాజధర్మాలు, ధనుర్వేదాన్ని దాని ప్రయోగాలతో సహా బోధించాడు.
స శీఘ్రం వృద్ధిమ్ అగమచ్ ఛుక్లపక్షే యథా శశీ స మాతరం దుఃఖయుతాం సమీక్ష్యేలాం మహామతిః నమస్యాథ వినీతాత్మా ఇలామ్ ఐలో ఽబ్రవీద్ ఇదమ్
అతడు చంద్రమండలం పెరుగుతున్నట్లుగా త్వరగా పెరిగాడు. తన తల్లి దుఃఖంతో ఉన్నదాన్ని చూసి, ఆ మహామతి వినయంతో నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు.
బుధో మాతర్ మమ పితా తవ భర్తా ప్రియస్ తథా అహం చ పుత్రః కర్మణ్యః కస్మాత్ తే మానసో జ్వరః
"అమ్మా, బుధుడు నా తండ్రి, నీకు ప్రియమైన భర్త. నేను నీకు విధేయమైన కుమారుడిని. మరి నీ మనసులో ఎందుకు బాధ ఉంది?"
సత్యం పుత్ర బుధో భర్తా త్వం చ పుత్రో గుణాకరః భర్తృపుత్రకృతా చిన్తా న మమాస్తి కదాచన
"నిజమే కుమారా, బుధుడు నా భర్త, నువ్వు గుణాల నిలయం. భర్త వల్లా, కుమారుడి వల్లా నాకు ఎప్పుడూ బాధ లేదు."
తథాపి పూర్వజం కించిద్ దుఃఖం స్మృత్వా పునః పునః చిన్తయేయం మహాబుద్ధే తతో మాతరమ్ అబ్రవీత్
"అయినా, గతంలో జరిగిన దుఃఖాన్ని మళ్లీ మళ్లీ గుర్తు చేసుకుంటూ ఉంటాను కుమారా," అని తల్లి తన కుమారుడితో చెప్పింది.
నివేదయస్వ మే మాతస్ తద్ ఏవ ప్రథమం మమ
"అమ్మా, ఆ మొదటి విషయాన్ని నాకు చెప్పు."
ఇలా చైనమ్ ఉవాచేదం రహోవాచం కథం వదే తథాపి పుత్ర తే వచ్మి పిత్రోః పుత్రో యతో గతిః మగ్నానాం దుఃఖపాథోబ్ధౌ పుత్రః ప్రవహణం పరమ్
ఇలా ఇల ఆమె కుమారుడితో చెప్పింది: "ఈ రహస్య విషయాన్ని ఎలా చెప్పగలను? అయినా కుమారా, నీకోసం చెబుతాను. తల్లిదండ్రులు దుఃఖసాగరంలో మునిగినప్పుడు, కుమారుడే వారికి గొప్ప దారి చూపే పడవ."
తన్ మాతృవచనం శ్రుత్వా వినీతః ప్రాహ మాతరమ్ పాదయోః పతితశ్ చాపి వద మాతర్ యథా తథా
తల్లి మాటలు విని, వినయంతో కుమారుడు ఆమె పాదాలకు పడిపడి, "అమ్మా, నిజంగా ఉన్నదాన్ని చెప్పు" అని అడిగాడు.
సా పురూరవసం ప్రాహ ఇక్ష్వాకూణాం తథా కులమ్ తత్రోత్పత్తిం స్వస్య నామ రాజ్యప్రాప్తిం ప్రియాన్ సుతాన్
ఆమె పురూరవునికి ఇక్ష్వాకువంశం గురించి, తన జన్మ, తన పేరు, రాజ్యప్రాప్తి, ప్రియమైన కుమారులు అన్నీ వివరంగా చెప్పింది.
పురోధసం వసిష్ఠం చ ప్రియాం భార్యాం స్వకం పదమ్ వననిర్యాణమ్ ఏవాథ అమాత్యానాం పురోధసః
పురోహితుడు వసిష్ఠుడు, ప్రియమైన భర్త, తన స్థానం, అటు అడవికి వెళ్లిన విషయం, అమాత్యులు, పురోహితుడు గురించి కూడా వివరంగా చెప్పింది.
ప్రేషణం చ నగర్యాం తాం మృగయాసక్తిమ్ ఏవ చ హిమవత్కన్దరగతిం యక్షేశ్వరగృహే గతిమ్
పట్టణం నుంచి పంపించబడిన విషయం, వేటలో ఆసక్తి, హిమవంతు గుహలకు వెళ్లినది, యక్షేశ్వరుని ఇంట్లో ఉన్నదీ అన్నీ చెప్పింది.
ఉమావనప్రవేశం చ స్త్రీత్వప్రాప్తిమ్ అశేషతః మహేశ్వరాజ్ఞయా తత్ర చాప్రవేశం నరస్య తు
ఉమావనంలో ప్రవేశించినది, పూర్తిగా స్త్రీగా మారినది, మహేశ్వరుని ఆజ్ఞతో అక్కడ పురుషులకు ప్రవేశం నిషేధించబడినదీ చెప్పింది.
యక్షిణీవాక్యమ్ అప్య్ అస్య వరదానం తథైవ చ బుధప్రాప్తిం తథా ప్రీతిం పుత్రోత్పత్త్యాద్య్ అశేషతః
యక్షిణి మాటలు, వరప్రదానం, బుధుని రాక, కుమారుడు పుట్టిన ఆనందం, ఇంకా అన్నీ విషయాలు పూర్తిగా వివరించింది.
కథయామ్ ఆస తత్ సర్వం శ్రుత్వా మాతరమ్ అబ్రవీత్ పురూరవాః కిం కరోమి కిం కృత్వా సుకృతం భవేత్
అన్ని విషయాలు చెప్పిన తరువాత, పురూరవుడు తల్లిని చూసి, "అమ్మా, నేను ఏమి చేయాలి? ఏం చేస్తే నాకు పుణ్యం కలుగుతుంది?" అని అడిగాడు.
ఏతావతా తే తృప్తిశ్ చేద్ అలమ్ ఏతేన చామ్బికే యద్ అప్య్ అన్యన్ మనోవర్తి తద్ అప్య్ ఆజ్ఞాపయస్వ మే
"ఇంతకీ నీకు తృప్తి కలిగిందా అమ్మా? అయితే ఇంతే సరిపోతుంది. ఇంకా నీ మనసులో ఏదైనా ఉంటే, అది కూడా నాకు చెప్పు" అని అన్నాడు.