తతః ప్రభృతి తత్ తీర్థం వృద్ధాసంగమమ్ ఉచ్యతే
ఆ సమయంలోనుంచి ఆ పవిత్ర స్థలాన్ని వృద్ధాసంగమం అని పిలుస్తారు.
ఇలాతీర్థమ్ ఇతి ఖ్యాతం సర్వసిద్ధికరం నృణామ్ బ్రహ్మహత్యాదిపాపానాం పావనం సర్వకామదమ్
ఇది ఇలాతీర్థం అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది మనుషులకు అన్ని సిద్ధులు ఇస్తుంది, బ్రహ్మహత్య వంటి పాపాలను పవిత్రం చేస్తుంది, అన్ని కోరికలను తీరుస్తుంది.
వైవస్వతాన్వయే జాత ఇలో నామ జనేశ్వరః మహత్యా సేనయా సార్ధం జగామ మృగయావనమ్
వైవస్వతుని వంశంలో ఇల అనే రాజు జన్మించాడు. అతడు తన గొప్ప సేనతో కలిసి వేటకోసం అరణ్యంలోకి వెళ్లాడు.
పరిబభ్రామ గహనం బహువ్యాలసమాకులమ్ నానాకారద్విజయుతం విటపైః పరిశోభితమ్
అతడు అనేక క్రూరమృగాలతో నిండిన,色色 పక్షులతో అలంకరించబడిన, చెట్ల సమూహాలతో మెరిసే ఆ దట్టమైన అరణ్యంలో సంచరించాడు.
వనేచరం నృపశ్రేష్ఠో మృగయాగతమానసః తత్రైవ మతిమ్ ఆధత్త ఇలో ఽమాత్యాన్ అథాబ్రవీత్
వేటలో మనసు పెట్టిన ఆ మహారాజు అరణ్యంలో తిరుగుతూ అక్కడే ఒక నిర్ణయం తీసుకుని తన మంత్రులతో ఇలా అన్నాడు.
గచ్ఛన్తు నగరం సర్వే మమ పుత్రేణ పాలితమ్ దేశం కోశం బలం రాజ్యం పాలయన్తు పునశ్ చ తమ్
మీ అందరూ నా కుమారుడు పాలిస్తున్న నగరానికి వెళ్లండి. దేశాన్ని, ధనాన్ని, సైన్యాన్ని, రాజ్యాన్ని, అలాగే అతనిని కూడా రక్షించండి.
వసిష్ఠో ఽపి తథా యాతు ఆదాయాగ్నీన్ పితేవ నః పత్నీభిః సహితో ధీమాన్ అరణ్యే ఽహం వసామ్య్ అథ
వశిష్ఠుడు కూడా మన తండ్రిలా అగ్నులను తీసుకొని తన భార్యలతో కలిసి నగరానికి వెళ్లాలి. నేను అరణ్యంలో నా భార్యలతో ఉండిపోతాను.
అరణ్యభోగభుగ్భిశ్ చ వాజివారణమానుషైః మృగయాశీలిభిః కైశ్చిద్ యాన్తు సర్వ ఇతః పురీమ్
అరణ్యంలో ఆనందించే వారు — గుఱ్ఱాలు, ఏనుగులు, మనుషులు, వేటలో ఆసక్తి ఉన్న కొందరు — వీరందరూ ఇక్కడినుంచి నగరానికి వెళ్లిపోవాలి.
తథేత్య్ ఉక్త్వా యయుస్ తే ఽపి స్వయం ప్రాయాచ్ ఛనైర్ గిరిమ్ హిమవన్తం రత్నమయం వసంస్ తత్ర ఇలో నృపః
అవును అని చెప్పి వారు వెళ్లిపోయారు. ఇలుడు మాత్రం నెమ్మదిగా రత్నాలతో మెరిసే హిమవంత పర్వతానికి వెళ్లి అక్కడ నివసించాడు.
దదర్శ కన్దరం తత్ర నానారత్నవిచిత్రితమ్ తత్ర యక్షేశ్వరః కశ్చిత్ సమన్యుర్ ఇతి విశ్రుతః
అక్కడ అతడు色色 రత్నాలతో అలంకరించబడిన ఒక గుహను చూశాడు. అందులో సమన్యు అనే పేరుగల యక్షేశ్వరుడు ప్రసిద్ధి చెందాడు.
తస్య భార్యా సమానామ్నీ భర్తృవ్రతపరాయణా తస్మిన్ వసత్య్ అసౌ యక్షో రమణీయే నగోత్తమే
ఆ యక్షునికి సమాన అనే భార్య ఉండేది. ఆమె భర్తకు అంకితమై ఉండేది. ఆ అందమైన, ఉత్తమ నగరంలో యక్షునితో కలిసి ఆమె నివసించేది.
మృగరూపేణ వ్యచరద్ భార్యయా స మహామతిః స్వేచ్ఛయా స్వవనే యక్షః క్రీడతే నృత్యగీతకైః
ఆ మహామతి యక్షుడు తన భార్యతో కలిసి మృగరూపంలో స్వేచ్ఛగా తన అరణ్యంలో నాట్యం, పాటలతో ఆనందంగా విహరించేవాడు.
ఇత్థం స యక్షో జానాతి మృగరూపధరో ఽపి చ ఇలస్ తు తం న జానాతి కన్దరం యక్షపాలితమ్
అలా యక్షుడు మృగరూపంలో ఉన్నప్పటికీ అన్నీ తెలుసు. కాని ఇలుడు ఆ గుహను యక్షుడు కాపాడుతున్నాడని తెలియదు.
యక్షస్య గేహం విపులం నానారత్నవిచిత్రితమ్ తత్రోపవిష్టో నృపతిర్ మహత్యా సేనయా వృతః
ఆ యక్షుని విశాలమైన,色色 రత్నాలతో అలంకరించబడిన ఇంట్లో ఆ రాజు తన గొప్ప సేనతో కలిసి కూర్చున్నాడు.
వాసం చక్రే స తత్రైవ గేహే యక్షస్య ధీమతః స యక్షో ఽధర్మకోపేన భార్యయా మృగరూపధృక్
ఆ ధీమంతుడు యక్షుని ఇంట్లోనే నివాసముండగా, ఆ యక్షుడు ధర్మానికి విరుద్ధంగా జరిగినదానికి కోపంతో, తన భార్యతో కలిసి మృగరూపంలో ఉన్నాడు.
ఇలం జేతుం న శక్నోమి యాచితో న దదాతి చ హృతం గేహం మమానేన కిం కరోమీత్య్ అచిన్తయత్
ఇలనిని నేను ఓడించలేను, అడిగినా ఇవ్వడం లేదు. నా ఇల్లు ఇతడు ఆక్రమించాడు. ఇప్పుడు నేను ఏమి చేయాలి అని ఆలోచించాడు.
యుధి మత్తం కథం హన్యాం చేతి స్థిత్వా స యక్షరాట్ ఆత్మీయాన్ ప్రేషయామ్ ఆస యక్షాఞ్ శూరాన్ ధనుర్ధరాన్
పోరులో మత్తులో ఉన్న వానిని ఎలా చంపగలను అని ఆ యక్షరాజు ఆలోచించి, తన యక్షులలో ధైర్యవంతులు, విల్లు పట్టినవారిని పంపించాడు.
యుద్ధే జిత్వా చ రాజానమ్ ఇలమ్ ఉద్ధతదన్తినమ్ గృహాద్ యథాన్యతో యాతి మమ తత్ కర్తుమ్ అర్హథ
పోరులో ఉగ్రమైన ఏనుగువలె ఉన్న ఇలనిని ఓడించి, ఇతడిని నా ఇల్లు నుండి బయటకు తరిమేయాలి. మీరు అలా చేయాలి.
యక్షేశ్వరస్య తద్ వాక్యాద్ యక్షాస్ తే యుద్ధదుర్మదాః ఇలం గత్వాబ్రువన్ సర్వే నిర్గచ్ఛాస్మాద్ గుహాలయాత్
యక్షేశ్వరుని ఆజ్ఞతో, యుద్ధంలో మత్తుగా ఉన్న ఆ యక్షులు అందరూ ఇలుని వద్దకు వెళ్లి, "ఈ గుహలో నుంచి బయటకు రా" అని అన్నారు.
న చేద్ యుద్ధాత్ పరిభ్రష్టః పలాయ్య క్వ గమిష్యసి తద్ యక్షవచనాత్ కోపాద్ యుద్ధం చక్రే స రాజరాట్
నీవు యుద్ధంలో ఓడిపోతే పారిపోవడం తప్ప ఇంకెక్కడికి వెళ్ళగలవు? యక్షుని మాటలు విని, రాజు కోపంతో యుద్ధానికి దిగాడు.
జిత్వా యక్షాన్ బహువిధాన్ ఉవాస దశ శర్వరీః యక్షేశ్వరో మృగో భూత్వా భార్యయాపి వనే వసన్
వివిధ రకాల యక్షులను జయించి, పది రాత్రులు అక్కడే ఉండాడు. యక్షేశ్వరుడు మృగరూపంలో తన భార్యతో అడవిలో నివసించాడు.
హృతగేహో వనం ప్రాప్తో హృతభృత్యః స యక్షిణీమ్ ప్రాహ చిన్తాపరో భూత్వా మృగీరూపధరాం ప్రియామ్
ఇలుడు ఇంటినీ, సేవకులనూ కోల్పోయి అడవిలోకి వచ్చాడు. ఆందోళనతో ఉన్న అతను, మృగరూపంలో ఉన్న తన ప్రియమైన యక్షిణిని చూసి మాట్లాడాడు.
రాజా ఽయం దుర్మనాః కాన్తే వ్యసనాసక్తమానసః కథమ్ ఆయాతి విపదం తత్రోపాయో విచిన్త్యతామ్
ప్రియమైనవాడా! ఈ రాజు మనసు దుఃఖంలో మునిగిపోయి బాధపడుతున్నాడు. ఇతనికి ఇలాంటి కష్టాలు ఎలా వచ్చాయి? దీనికి ఏదైనా పరిష్కారం ఆలోచించాలి.
పాపర్ద్ధివ్యసనాన్తాని రాజ్యాన్య్ అఖిలభూభుజామ్ ప్రాపయోమావనం సుభ్రూర్ మృగీ భూత్వా మనోహరా
ఈ భూమిపై ఉన్న రాజుల రాజ్యాలన్నీ చివరికి పాపం, కష్టాల్లోనే ముగుస్తాయి. అందుకే, మనం అడవికి వెళ్ళిపోదాం. నీవు ఆకర్షణీయమైన మృగిగా మారిపో.
ప్రవిశేత్ తత్ర రాజాయం స్త్రీ భవిష్యత్య్ అసంశయమ్ కరణీయం త్వయా భద్రే న చైతద్ యుజ్యతే మమ అహం తు పురుషో యేన త్వం పునః స్త్రీ చ యక్షిణీ
అక్కడ రాజు తప్పకుండా లోపలికి వస్తాడు, అప్పుడు ఒక స్త్రీ అవుతాడు. ఇది నీవు చేయాలి ప్రియమైనవాడా! నాకు ఇది తగదు. నేను పురుషుడిని, నువ్వు మళ్లీ స్త్రీగా, యక్షిణిగా మారిపోవాలి.
కథం త్వయా న గన్తవ్యమ్ ఉమావనమ్ అనుత్తమమ్ గతే ఽపి త్వయి కో దోషస్ తన్ మే కథయ తత్త్వతః
నీవు ఉమా అడవికి ఎందుకు వెళ్లకూడదు? నువ్వు వెళ్ళినా దానిలో తప్పేముంది? నిజం చెప్పు, నాకు వివరంగా చెప్పు.
హిమవత్పర్వతశ్రేష్ఠ ఉమయా సహితః శివః దేవైర్ గణైర్ అనువృతో విచచార యథాసుఖమ్ పార్వతీ శంకరం ప్రాహ కదాచిద్ రహసి స్థితమ్
హిమవంతు అనే గొప్ప పర్వతంపై, ఉమాతో కలిసి శివుడు దేవతలు, గణాలతో ఆనందంగా సంచరించేవాడు. ఒకసారి పార్వతీ, శంకరుని ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు అడిగింది.
స్త్రీణామ్ ఏష స్వభావో ఽస్తి రతం గోపాయితం భవేత్ తస్మాన్ మే నియతం దేశమ్ ఆజ్ఞయా రక్షితం తవ
స్త్రీలకు ఇదే స్వభావం; ఆనందాన్ని రహస్యంగా కాపాడాలి. అందుకే, నీ ఆజ్ఞతో నా స్థలాన్ని రక్షించమని కోరుతున్నాను.
దేహి మే త్రిదశేశాన ఉమావనమ్ ఇతి శ్రుతమ్ వినా త్వయా గణేశేన కార్త్తికేయేన నన్దినా
దేవతల అధిపతీ! నేను వినినట్టు, ఉమా అడవిని నాకు ఇవ్వు. నీవు లేకుండా, గణేశుడు, కార్తికేయుడు, నంది ఎవరూ ఉండకూడదు.
యస్ త్వ్ అత్ర ప్రవిశేన్ నాథ స్త్రీత్వం తస్య భవేద్ ఇతి
ప్రభూ! ఇక్కడ ఎవరైనా లోపలికి వస్తే, వారు స్త్రీలుగా మారిపోతారు.