ఆర్ష్టిషేణప్రియపుత్ర ఋతధ్వజ ఇతి శ్రుతః గుణవాన్ మతిమాఞ్ శూరః క్షత్రధర్మపరాయణః
అర్ష్టిషేణుడికి ప్రియమైన నా కుమారుడు ఋతధ్వజుడు అని పేరు. అతడు గుణవంతుడు, తెలివైనవాడు, ధైర్యశాలి, క్షత్రియ ధర్మాన్ని పాటించేవాడు అని ప్రసిద్ధి.
స కదాచిద్ వనం ప్రాయాన్ మృగయాకృష్టచేతనః విశ్రామమ్ అకరోద్ అస్యాం గుహాయాం స ఋతధ్వజః
ఒకసారి వేటకోసం ఆకర్షితుడై, ఋతధ్వజుడు అడవిలోకి వచ్చాడు. ఈ గుహలో విశ్రాంతి తీసుకున్నాడు.
యువా స మతిమాన్ దక్షో బలేన మహతా వృతః తం విశ్రాన్తం నృపవరమ్ అప్సరా దదృశే తతః
అతడు యువకుడు, తెలివైనవాడు, నైపుణ్యం కలవాడు, గొప్ప బలంతో ఉండేవాడు. అతడు విశ్రాంతి తీసుకుంటుండగా, ఒక అప్సరసు ఈ రాజును చూసింది.
గన్ధర్వరాజస్య సుతా సుశ్యామా ఇతి విశ్రుతా తాం దృష్ట్వా చకమే రాజా రాజానం చకమే చ సా
ఆమె గంధర్వరాజు కుమార్తె, సుశ్యామా అని ప్రసిద్ధి. ఆమెను చూసి రాజు ఆకర్షితుడయ్యాడు, రాజును చూసి ఆమె కూడా ఆకర్షితురాలైంది.
ఇతి క్రీడా సమభవత్ తయా రాజ్ఞో మహామతే నివృత్తకామో రాజేన్ద్రస్ తామ్ ఆపృచ్ఛ్యాగమద్ గృహమ్
అలా ఆ మహామతి రాజు ఆమెతో క్రీడలో పాల్గొన్నాడు. తన కోరిక తీరిన తరువాత, రాజాధిరాజు ఆమెను వీడిచెప్పి తన ఇంటికి వెళ్లిపోయాడు.
ఉత్పన్నాహం తతస్ తస్యాం సుశ్యామాయాం మహామతే గచ్ఛన్తీ మాం తదా మాతా ఇదమ్ ఆహ తపోధన
సుశ్యామ నుండి నేను జన్మించాను, ఓ మహామతీ! వెళ్లేటప్పుడు నా తల్లి నన్ను ఇలా పలికింది, ఓ తపోధన.
యస్ త్వ్ అస్యాం ప్రవిశేద్ భద్రే స తే భర్తా భవిష్యతి
ఈ గుహలో ఎవరు ప్రవేశిస్తారో, ఓ మంగళకరమైనవాడా, వారు నీ భర్త అవుతారు.
ఇత్య్ ఉక్త్వా సా జగమాథ మాతా మమ మహామతే తస్మాద్ అత్ర ప్రవిష్టస్ త్వం పుమాన్ నాన్యః కదాచన
అని చెప్పి, నా తల్లి వెళ్లిపోయింది, ఓ మహామతీ! అందుకే ఈ గుహలో నీవే ప్రవేశించావు, మరెవరూ కాదు.
సహస్రాణి తథాశీతిం కృత్వా రాజ్యం పితా మమ అత్రైవ చ తపస్ తప్త్వా తతః స్వర్గమ్ ఉపేయివాన్
నా తండ్రి ఎనబై వేల సంవత్సరాలు రాజ్యం చేసి, ఇక్కడే తపస్సు చేసి, ఆ తరువాత స్వర్గానికి వెళ్లిపోయాడు.
స్వర్గం యాతే ఽపి పితరి సహస్రాణి తథా దశ వర్షాణి మునిశార్దూల రాజ్యం కృత్వా తథా పరః
నా తండ్రి స్వర్గానికి వెళ్లిన తరువాత, ఇంకొకరు పదివేల సంవత్సరాలు రాజ్యం చేశారు, ఓ మునిశార్దూలా!
స్వర్గే యాతో మమ భ్రాతా అహమ్ అత్రైవ సంస్థితా అహం బ్రహ్మన్ నాన్యవృత్తా న మాతా న పితా మమ
నా అన్నయ్య స్వర్గానికి వెళ్లాడు. నేను ఇక్కడే ఉన్నాను. ఓ బ్రహ్మన్, నాకు వేరే పని లేదు, తల్లి లేదు, తండ్రి లేదు.
అహమ్ ఆత్మేశ్వరీ బ్రహ్మన్ నివిష్టా క్షత్రకన్యకా తస్మాద్ భజస్వ మాం బ్రహ్మన్ వ్రతస్థాం పురుషార్థినీమ్
ఓ బ్రహ్మన్, నేను స్వతంత్రురాలిని, క్షత్రియకన్యగా ఇక్కడ స్థిరంగా ఉన్నాను. కనుక, నీవు వ్రతములో నిలిచిన నన్ను, భర్తను కోరుతున్న నన్ను అంగీకరించు.
సహస్రాయుర్ అహం భద్రే మత్తస్ త్వం వయసాధికా అహం బాలస్ త్వం తు వృద్ధా నైవాయం ఘటతే మిథః
ఓ మంగళకరమైనవాడా, నాకు వెయ్యేళ్ళ ఆయుషు ఉంది. నువ్వు వయస్సులో నన్ను మించిపోయావు. నేను బాలుడిని, నువ్వు వృద్ధురాలివి. మనిద్దరికీ ఈ కలయిక తగదు.
త్వం భర్తా మే పురా దిష్టో నాన్యో భర్తా మతో మమ ధాత్రా దత్తస్ తతస్ త్వం మాం న నిరాకర్తుమ్ అర్హసి
నువ్వే నా భర్తగా నిర్ణయించబడ్డావు. నాకు ఇంకెవ్వరూ భర్తలేరు. నీవు సృష్టికర్తచేత నాకు అప్పగించబడ్డావు. అందుకే నన్ను తిరస్కరించకూడదు.
అథవా నేచ్ఛసి మాం త్వమ్ అప్రదుష్టామ్ అనువ్రతామ్ తతస్ త్యక్ష్యామి జీవం మే ఇదానీం తవ పశ్యతః
లేకపోతే, నీవు నన్ను కోరుకోకపోతే, నేను అపవిత్రత లేకుండా నిష్కళంకంగా నీకు విధేయురాలిగా ఉన్నాను. అయినా, నువ్వు చూస్తుండగానే, ఇప్పుడే నా ప్రాణాన్ని వదిలేస్తాను.
అపేక్షితాప్రాప్తితో హి దేహినాం మరణం వరమ్ అనురక్తజనత్యాగే పాతకాన్తో న విద్యతే
శరీరధారులకు ప్రియమైనవారి వదిలిపోవడం కన్నా మరణమే మేలు; అలాంటి విడిపోవడంలో పాపం ఏమీలేదు.
వృద్ధాయాస్ తద్ వచః శ్రుత్వా గౌతమో వాక్యమ్ అబ్రవీత్
ఆ వృద్ధ మహిళ మాటలు విని, గౌతముడు ఇలా అన్నాడు.
అహం తపోవిరహితో విద్యాహీనో హ్య్ అకించనః నాహం వరో హి యోగ్యస్ తే కురూపో భోగవర్జితః
నాలో తపస్సు లేదు, విద్యా లేదు, నాకు ఏదీ లేదు. నేను నీకు అనుకూలమైన వరుడిని కాదు, ఆకర్షణ కూడా లేదు, సుఖాలు కూడా లేవు.
అనాసో ఽహం కిం కరోమి అతపోవిద్య ఏవ చ తస్మాత్ సురూపం సువిద్యామ్ ఆపాద్య ప్రథమం శుభే పశ్చాత్ తే వచనం కార్యం తతో వృద్ధాబ్రవీద్ ద్విజమ్
నాకు పళ్ళు లేవు, నేనేం చేయగలను? నాకు తపస్సు లేదు, విద్యా లేదు. అందుకే, ఓ మంగళకరురాలా, ముందు అందాన్ని, విద్యను సంపాదించు. తర్వాత నీ మాట నెరవేర్చు. అప్పుడు ఆ వృద్ధురాలు ఆ ద్విజునితో ఇలా చెప్పింది.
మయా సరస్వతీ దేవీ తోషితా తపసా ద్విజ తథైవాపో రూపవత్యో రూపదాతాగ్నిర్ ఏవ చ
నా తపస్సుతో నేను సరస్వతీ దేవిని సంతుష్టిపరిచాను, అలాగే అందాన్ని ప్రసాదించే అగ్ని దేవుడు కూడా నాకు అందాన్ని ఇచ్చాడు.
తస్మాద్ వాగీశ్వరీ దేవీ సా తే విద్యాం ప్రదాస్యతి అగ్నిశ్ చ రూపవాన్ దేవస్ తవ రూపం ప్రదాస్యతి
అందుకే, వాగ్దేవి నీకు విద్యను ప్రసాదిస్తుంది. అగ్ని దేవుడు, అందమైనవాడు, నీకు అందాన్ని ఇస్తాడు.
ఏవమ్ ఉక్త్వా గౌతమం తం వృద్ధోవాచ విభావసుమ్ ప్రార్థయిత్వా సువిద్యం తం సురూపం చాకరోన్ మునిమ్
ఇలా గౌతమునికి చెప్పి, ఆ వృద్ధురాలు విభావసువును ఉద్దేశించి ప్రార్థించి, ఆ మునికి మంచి విద్య, అందాన్ని కలిగించింది.
తతః సువిద్యః సుభగః సుకాన్తో వృద్ధాం స పత్నీమ్ అకరోత్ ప్రీతియుక్తః తయా స రేమే బహులా మనోజ్ఞయా సమాః సుఖం ప్రీతమనా గుహాయామ్
ఆ తర్వాత, మంచి విద్య, అదృష్టం, ఆకర్షణ కలిగి, గౌతముడు ఆనందంగా ఆ వృద్ధురాలిని భార్యగా చేసుకున్నాడు. ఆమెతో కలిసి, ఆ గుహలో అనేక సంవత్సరాలు సంతోషంగా, హర్షంతో గడిపాడు.
కదాచిత్ తత్ర వసతోర్ దంపత్యోర్ ముదతోర్ గిరౌ గుహాయాం మునిశార్దూల ఆజగ్ముర్ మునయో ఽమలాః
ఒకసారి, ఆ దంపతులు ఆ గుహలో ఆనందంగా నివసిస్తున్నప్పుడు, పవిత్రమైన మునులు అక్కడికి వచ్చారు.
వసిష్ఠవామదేవాద్యా యే చాన్యే చ మహర్షయః భ్రమన్తః పుణ్యతీర్థాని ప్రాప్నువంస్ తస్య తాం గుహామ్
వశిష్ఠుడు, వామదేవుడు మరియు ఇతర మహర్షులు పవిత్రతీర్థాలు సందర్శిస్తూ, ఆ గుహను చేరుకున్నారు.
ఆగతాంస్ తాన్ ఋషీఞ్ జ్ఞాత్వా గౌతమః సహ భార్యయా సత్కారమ్ అకరోత్ తేషాం జహసుస్ తం చ కేచన
ఆ మునులు వచ్చారని గౌతముడు తన భార్యతో కలిసి గౌరవంగా ఆహ్వానించాడు. వారిలో కొంతమంది అతన్ని చూసి నవ్వారు.
యే బాలా యౌవనోన్మత్తా వయసా యే చ మధ్యమాః వృద్ధాం చ గౌతమం ప్రేక్ష్య జహసుస్ తత్ర కేచన
యువకులు, యవ్వనంలో మునిగిపోయినవారు, మధ్య వయస్సు వారు, గౌతముడు వృద్ధుడిగా, అతని భార్య వృద్ధురాలిగా ఉండటం చూసి అక్కడ కొంతమంది నవ్వారు.
పుత్రో ఽయం తవ పౌత్రో వా వృద్ధే కో గౌతమో ఽభవత్ సత్యం వదస్వ కల్యాణి ఇత్య్ ఏవం జహసుర్ ద్విజాః
ఇతడు నీ కుమారుడా లేక మనవడా? గౌతముడు ఎలా వృద్ధుడయ్యాడు? నిజం చెప్పు, ఓ మంగళకరురాలా — అని ద్విజులు నవ్వుతూ అడిగారు.
విషం వృద్ధస్య యువతీ వృద్ధాయా అమృతం యువా ఇష్టానిష్టసమాయోగో దృష్టో ఽస్మాభిర్ అహో చిరాత్
వృద్ధుడికి యువతి విషం లాంటిది; వృద్ధురాలికి యువకుడు అమృతం లాంటివాడు. ఇలాంటి విరుద్ధమైన కలయికను మేము చాలా కాలం తర్వాత చూశాము.
ఇత్య్ ఏవమ్ ఊచిరే కేచిద్ దంపత్యోః శృణ్వతోస్ తదా ఏవమ్ ఉక్త్వా కృతాతిథ్యా యయుః సర్వే మహర్షయః
అలా కొంతమంది మాట్లాడారు, ఆ దంపతులు వింటూ ఉన్నారు. వారు అతిథిగా గౌరవించబడిన తర్వాత, అందరూ మహర్షులు అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయారు.