ఏతావతా బ్రాహ్మణత్వం గౌతమస్యాభవన్ మునే ఉపాసతో ఽగ్నిం విధివద్ గాయత్రీం చ మహాత్మనః
ఇంతకే గౌతముడు బ్రాహ్మణత్వాన్ని పొందాడు. అతడు మహాత్ముడిగా విధిగా అగ్ని, గాయత్రీని ఆరాధించేవాడు.
తస్యాయుర్ వవృధే పుత్ర గౌతమస్య చిరాయుషః న దారసంగ్రహం లేభే నైవ దాతాస్తి కన్యకామ్
అలా గౌతమునికి ఆయుష్షు పెరిగింది, అతడు దీర్ఘాయువు అయ్యాడు. అతడు పెళ్లి చేసుకోలేదు, ఎవ్వరూ కూతురును ఇవ్వలేదు.
తథా చరంస్ తీర్థదేశే వనేషు వివిధేషు చ ఆశ్రమేషు చ పుణ్యేషు అటన్న్ ఆస్తే స గౌతమః
అలా గౌతముడు పవిత్రమైన తీర్థప్రదేశాల్లో, వనాలలో, ఆశ్రమాలలో తిరుగుతూ జీవించాడు.
ఏవం భ్రమఞ్ శీతగిరిమ్ ఆశ్రిత్యాస్తే స గౌతమః తత్రాపశ్యద్ గుహాం రమ్యాం వల్లీవిటపమాలినీమ్
ఇలా తిరుగుతూ గౌతముడు శీతగిరిని ఆశ్రయించి అక్కడ ఉండిపోయాడు. అక్కడ అందమైన, లతలు, చెట్లు అలంకరించిన ఒక గుహను చూశాడు.
తత్రోపవిశ్య విప్రేన్ద్రో వస్తుం సమకరోన్ మతిమ్ చిన్తయంస్ తు ప్రవిష్టో ఽసావ్ అపశ్యత్ స్త్రియమ్ ఉత్తమామ్
ఆ గుహలో కూర్చొని, ఆ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడు అక్కడే నివసించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ఆలోచిస్తూ ఉండగా, లోపలికి ఒక ఉత్తమ స్త్రీ ప్రవేశించడాన్ని చూశాడు.
శిథిలాఙ్గీమ్ అథ కృశాం వృద్ధాం చ తపసి స్థితామ్ బ్రహ్మచర్యేణ వర్తన్తీం విరాగాం రహసి స్థితామ్
ఆమె శరీరం సడలిపోయి, క్షీణించి, వృద్ధురాలై, తపస్సులో స్థిరంగా, బ్రహ్మచర్యంలో ఉండి, విరక్తిగా, ఒంటరిగా జీవించేది.
స తాం దృష్ట్వా మునిశ్రేష్ఠో నమస్కారాయ తస్థివాన్ నమస్యన్తం మునిశ్రేష్ఠం తం గౌతమమ్ అవారయత్
ఆమెను చూసిన మునిశ్రేష్ఠుడు నమస్కారం చేయడానికి సిద్ధంగా నిలిచాడు. కానీ గౌతముడు నమస్కరించబోయే ఆ మునిశ్రేష్ఠుడిని ఆపాడు.
గురుస్ త్వం భవితా మహ్యం న మాం వన్దితుమ్ అర్హసి ఆయుర్ విద్యా ధనం కీర్తిర్ ధర్మః స్వర్గాదికం చ యత్ తస్య నశ్యతి వై సర్వం యం నమస్యతి వై గురుః
నీవు నాకు గురువుగా మారబోతున్నావు. కనుక నువ్వు నాకు నమస్కరించకూడదు. ఎవరు తమ గురువుకు నమస్కరిస్తారో, వారి ఆయుషు, విద్య, ధనం, కీర్తి, ధర్మం, స్వర్గం — ఇవన్నీ నశించిపోతాయి.
కృతాఞ్జలిపుటస్ తాం వై గౌతమః ప్రాహ విస్మితః
కరములను జోడించి, ఆశ్చర్యంతో గౌతముడు ఆమెతో ఇలా అన్నాడు.
తపస్వినీ త్వం వృద్ధా చ గుణజ్యేష్ఠా చ భామినీ అల్పవిద్యస్ త్వ్ అల్పవయా అహం తవ గురుః కథమ్
నీవు తపస్విని, వృద్ధురాలు, గుణాలలో ముందుండేవాడివి. నేను చిన్నవాడిని, తక్కువ విద్య కలవాడిని. నీకు నేను ఎలా గురువు అవగలను?
ఆర్ష్టిషేణప్రియపుత్ర ఋతధ్వజ ఇతి శ్రుతః గుణవాన్ మతిమాఞ్ శూరః క్షత్రధర్మపరాయణః
అర్ష్టిషేణుడికి ప్రియమైన నా కుమారుడు ఋతధ్వజుడు అని పేరు. అతడు గుణవంతుడు, తెలివైనవాడు, ధైర్యశాలి, క్షత్రియ ధర్మాన్ని పాటించేవాడు అని ప్రసిద్ధి.
స కదాచిద్ వనం ప్రాయాన్ మృగయాకృష్టచేతనః విశ్రామమ్ అకరోద్ అస్యాం గుహాయాం స ఋతధ్వజః
ఒకసారి వేటకోసం ఆకర్షితుడై, ఋతధ్వజుడు అడవిలోకి వచ్చాడు. ఈ గుహలో విశ్రాంతి తీసుకున్నాడు.
యువా స మతిమాన్ దక్షో బలేన మహతా వృతః తం విశ్రాన్తం నృపవరమ్ అప్సరా దదృశే తతః
అతడు యువకుడు, తెలివైనవాడు, నైపుణ్యం కలవాడు, గొప్ప బలంతో ఉండేవాడు. అతడు విశ్రాంతి తీసుకుంటుండగా, ఒక అప్సరసు ఈ రాజును చూసింది.
గన్ధర్వరాజస్య సుతా సుశ్యామా ఇతి విశ్రుతా తాం దృష్ట్వా చకమే రాజా రాజానం చకమే చ సా
ఆమె గంధర్వరాజు కుమార్తె, సుశ్యామా అని ప్రసిద్ధి. ఆమెను చూసి రాజు ఆకర్షితుడయ్యాడు, రాజును చూసి ఆమె కూడా ఆకర్షితురాలైంది.
ఇతి క్రీడా సమభవత్ తయా రాజ్ఞో మహామతే నివృత్తకామో రాజేన్ద్రస్ తామ్ ఆపృచ్ఛ్యాగమద్ గృహమ్
అలా ఆ మహామతి రాజు ఆమెతో క్రీడలో పాల్గొన్నాడు. తన కోరిక తీరిన తరువాత, రాజాధిరాజు ఆమెను వీడిచెప్పి తన ఇంటికి వెళ్లిపోయాడు.
ఉత్పన్నాహం తతస్ తస్యాం సుశ్యామాయాం మహామతే గచ్ఛన్తీ మాం తదా మాతా ఇదమ్ ఆహ తపోధన
సుశ్యామ నుండి నేను జన్మించాను, ఓ మహామతీ! వెళ్లేటప్పుడు నా తల్లి నన్ను ఇలా పలికింది, ఓ తపోధన.
యస్ త్వ్ అస్యాం ప్రవిశేద్ భద్రే స తే భర్తా భవిష్యతి
ఈ గుహలో ఎవరు ప్రవేశిస్తారో, ఓ మంగళకరమైనవాడా, వారు నీ భర్త అవుతారు.
ఇత్య్ ఉక్త్వా సా జగమాథ మాతా మమ మహామతే తస్మాద్ అత్ర ప్రవిష్టస్ త్వం పుమాన్ నాన్యః కదాచన
అని చెప్పి, నా తల్లి వెళ్లిపోయింది, ఓ మహామతీ! అందుకే ఈ గుహలో నీవే ప్రవేశించావు, మరెవరూ కాదు.
సహస్రాణి తథాశీతిం కృత్వా రాజ్యం పితా మమ అత్రైవ చ తపస్ తప్త్వా తతః స్వర్గమ్ ఉపేయివాన్
నా తండ్రి ఎనబై వేల సంవత్సరాలు రాజ్యం చేసి, ఇక్కడే తపస్సు చేసి, ఆ తరువాత స్వర్గానికి వెళ్లిపోయాడు.
స్వర్గం యాతే ఽపి పితరి సహస్రాణి తథా దశ వర్షాణి మునిశార్దూల రాజ్యం కృత్వా తథా పరః
నా తండ్రి స్వర్గానికి వెళ్లిన తరువాత, ఇంకొకరు పదివేల సంవత్సరాలు రాజ్యం చేశారు, ఓ మునిశార్దూలా!
స్వర్గే యాతో మమ భ్రాతా అహమ్ అత్రైవ సంస్థితా అహం బ్రహ్మన్ నాన్యవృత్తా న మాతా న పితా మమ
నా అన్నయ్య స్వర్గానికి వెళ్లాడు. నేను ఇక్కడే ఉన్నాను. ఓ బ్రహ్మన్, నాకు వేరే పని లేదు, తల్లి లేదు, తండ్రి లేదు.
అహమ్ ఆత్మేశ్వరీ బ్రహ్మన్ నివిష్టా క్షత్రకన్యకా తస్మాద్ భజస్వ మాం బ్రహ్మన్ వ్రతస్థాం పురుషార్థినీమ్
ఓ బ్రహ్మన్, నేను స్వతంత్రురాలిని, క్షత్రియకన్యగా ఇక్కడ స్థిరంగా ఉన్నాను. కనుక, నీవు వ్రతములో నిలిచిన నన్ను, భర్తను కోరుతున్న నన్ను అంగీకరించు.
సహస్రాయుర్ అహం భద్రే మత్తస్ త్వం వయసాధికా అహం బాలస్ త్వం తు వృద్ధా నైవాయం ఘటతే మిథః
ఓ మంగళకరమైనవాడా, నాకు వెయ్యేళ్ళ ఆయుషు ఉంది. నువ్వు వయస్సులో నన్ను మించిపోయావు. నేను బాలుడిని, నువ్వు వృద్ధురాలివి. మనిద్దరికీ ఈ కలయిక తగదు.
త్వం భర్తా మే పురా దిష్టో నాన్యో భర్తా మతో మమ ధాత్రా దత్తస్ తతస్ త్వం మాం న నిరాకర్తుమ్ అర్హసి
నువ్వే నా భర్తగా నిర్ణయించబడ్డావు. నాకు ఇంకెవ్వరూ భర్తలేరు. నీవు సృష్టికర్తచేత నాకు అప్పగించబడ్డావు. అందుకే నన్ను తిరస్కరించకూడదు.
అథవా నేచ్ఛసి మాం త్వమ్ అప్రదుష్టామ్ అనువ్రతామ్ తతస్ త్యక్ష్యామి జీవం మే ఇదానీం తవ పశ్యతః
లేకపోతే, నీవు నన్ను కోరుకోకపోతే, నేను అపవిత్రత లేకుండా నిష్కళంకంగా నీకు విధేయురాలిగా ఉన్నాను. అయినా, నువ్వు చూస్తుండగానే, ఇప్పుడే నా ప్రాణాన్ని వదిలేస్తాను.
అపేక్షితాప్రాప్తితో హి దేహినాం మరణం వరమ్ అనురక్తజనత్యాగే పాతకాన్తో న విద్యతే
శరీరధారులకు ప్రియమైనవారి వదిలిపోవడం కన్నా మరణమే మేలు; అలాంటి విడిపోవడంలో పాపం ఏమీలేదు.
వృద్ధాయాస్ తద్ వచః శ్రుత్వా గౌతమో వాక్యమ్ అబ్రవీత్
ఆ వృద్ధ మహిళ మాటలు విని, గౌతముడు ఇలా అన్నాడు.
అహం తపోవిరహితో విద్యాహీనో హ్య్ అకించనః నాహం వరో హి యోగ్యస్ తే కురూపో భోగవర్జితః
నాలో తపస్సు లేదు, విద్యా లేదు, నాకు ఏదీ లేదు. నేను నీకు అనుకూలమైన వరుడిని కాదు, ఆకర్షణ కూడా లేదు, సుఖాలు కూడా లేవు.
అనాసో ఽహం కిం కరోమి అతపోవిద్య ఏవ చ తస్మాత్ సురూపం సువిద్యామ్ ఆపాద్య ప్రథమం శుభే పశ్చాత్ తే వచనం కార్యం తతో వృద్ధాబ్రవీద్ ద్విజమ్
నాకు పళ్ళు లేవు, నేనేం చేయగలను? నాకు తపస్సు లేదు, విద్యా లేదు. అందుకే, ఓ మంగళకరురాలా, ముందు అందాన్ని, విద్యను సంపాదించు. తర్వాత నీ మాట నెరవేర్చు. అప్పుడు ఆ వృద్ధురాలు ఆ ద్విజునితో ఇలా చెప్పింది.
మయా సరస్వతీ దేవీ తోషితా తపసా ద్విజ తథైవాపో రూపవత్యో రూపదాతాగ్నిర్ ఏవ చ
నా తపస్సుతో నేను సరస్వతీ దేవిని సంతుష్టిపరిచాను, అలాగే అందాన్ని ప్రసాదించే అగ్ని దేవుడు కూడా నాకు అందాన్ని ఇచ్చాడు.