తతః ప్రభృతి తత్ తీర్థం ప్రవరాసంగమం విదుః ప్రేరితా దేవదేవేన శక్తిర్ యా ప్రేరితా తు సా
అప్పటి నుండి ఆ తీర్థం ప్రధాన సంగమంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. దేవతాధిపతి ప్రభావంతో, ఆ శక్తి ప్రేరణతో అది ఏర్పడింది.
అమృతా సైవ విఖ్యాతా ప్రవరైవం మహానదీ
ఆమె అమృత స్వరూపిణిగా, మహానదులలో శ్రేష్ఠంగా పేరుగాంచింది.
వృద్ధాసంగమమ్ ఆఖ్యాతం యత్ర వృద్ధేశ్వరః శివః తస్యాఖ్యానం ప్రవక్ష్యామి శృణు పాపప్రణాశనమ్
వృద్ధాసంగమం అనే సంగమంలో వృద్ధేశ్వరుడు అయిన శివుడు ఉన్నాడు. ఆ కథను, పాపాలను తొలగించేదాన్ని, నేను చెబుతాను. విను.
గౌతమో వృద్ధ ఇత్య్ ఉక్తో మునిర్ ఆసీన్ మహాతపాః యదా పురాభవద్ బాలో గౌతమస్య సుతో ద్విజః
వృద్ధుడు అని పిలవబడే గౌతముడు గొప్ప తపస్సు చేసిన ముని. ఒకప్పుడు అతని కుమారుడు చిన్నవాడిగా జన్మించాడు, ద్విజుడుగా పుట్టాడు.
అనాసః స పురోత్పన్నస్ తస్మాద్ వికృతరూపధృక్ స వైరాగ్యాజ్ జగామాథ దేశం తీర్థమ్ ఇతస్ తతః
అతడు ముక్కు లేకుండా, వికారమైన రూపంతో పుట్టాడు. విరక్తితో, ఆ బాలుడు వివిధ తీర్థస్థలాలకు తిరిగాడు.
ఉపాధ్యాయేన నైవాసీల్ లజ్జితస్య సమాగమః శిష్యైర్ అన్యైః సహాధ్యాయో లజ్జితస్య చ నాభవత్
అతడు సిగ్గుతో ఉపాధ్యాయుడితో కలవలేదు. ఇతర శిష్యులతో కలిసి చదువుకోలేదు.
ఉపనీతః కథంచిచ్ చ పిత్రా వై గౌతమేన సః ఏతావతా గౌతమో ఽపి వ్యగమచ్ చరితుం బహిః
ఎలాగోలా గౌతముడు తన కుమారుడికి ఉపనయనం చేశాడు. ఆ తరువాత గౌతముడు కూడా బయట తిరగడానికి బయలుదేరాడు.
ఏవం బహుతిథే కాలే బ్రహ్మమాత్రా ధృతే ద్విజే నైవ చాధ్యయనం తస్య సంజాతం గౌతమస్య హి
ఇలా చాలా కాలం గడిచింది. ఆ ద్విజుడు గౌతముడు వేదపఠనంతో మాత్రమే జీవించాడు. కానీ చదువు కొనసాగలేదు.
నైవ శాస్త్రస్య చాభ్యాసో గౌతమస్యాభవత్ తదా అగ్నికార్యం తతశ్ చక్రే నిత్యమ్ ఏవ యతవ్రతః
ఆ సమయంలో గౌతముడు శాస్త్రాలను అభ్యసించలేదు. అప్పటి నుండి అతడు నిత్యం వ్రతపాలకుడిగా అగ్నికార్యాన్ని చేసేవాడు.
గాయత్ర్యభ్యాసమాత్రేణ బ్రాహ్మణో నామధారకః అగ్న్యుపాసనమాత్రం చ గాయత్ర్యభ్యసనం తథా
గాయత్రీ మంత్రాన్ని జపించడం వల్ల అతడికి బ్రాహ్మణుడనే పేరు వచ్చింది. అతని ఆచరణలు అగ్ని సేవ, గాయత్రీ జపమే.
ఏతావతా బ్రాహ్మణత్వం గౌతమస్యాభవన్ మునే ఉపాసతో ఽగ్నిం విధివద్ గాయత్రీం చ మహాత్మనః
ఇంతకే గౌతముడు బ్రాహ్మణత్వాన్ని పొందాడు. అతడు మహాత్ముడిగా విధిగా అగ్ని, గాయత్రీని ఆరాధించేవాడు.
తస్యాయుర్ వవృధే పుత్ర గౌతమస్య చిరాయుషః న దారసంగ్రహం లేభే నైవ దాతాస్తి కన్యకామ్
అలా గౌతమునికి ఆయుష్షు పెరిగింది, అతడు దీర్ఘాయువు అయ్యాడు. అతడు పెళ్లి చేసుకోలేదు, ఎవ్వరూ కూతురును ఇవ్వలేదు.
తథా చరంస్ తీర్థదేశే వనేషు వివిధేషు చ ఆశ్రమేషు చ పుణ్యేషు అటన్న్ ఆస్తే స గౌతమః
అలా గౌతముడు పవిత్రమైన తీర్థప్రదేశాల్లో, వనాలలో, ఆశ్రమాలలో తిరుగుతూ జీవించాడు.
ఏవం భ్రమఞ్ శీతగిరిమ్ ఆశ్రిత్యాస్తే స గౌతమః తత్రాపశ్యద్ గుహాం రమ్యాం వల్లీవిటపమాలినీమ్
ఇలా తిరుగుతూ గౌతముడు శీతగిరిని ఆశ్రయించి అక్కడ ఉండిపోయాడు. అక్కడ అందమైన, లతలు, చెట్లు అలంకరించిన ఒక గుహను చూశాడు.
తత్రోపవిశ్య విప్రేన్ద్రో వస్తుం సమకరోన్ మతిమ్ చిన్తయంస్ తు ప్రవిష్టో ఽసావ్ అపశ్యత్ స్త్రియమ్ ఉత్తమామ్
ఆ గుహలో కూర్చొని, ఆ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడు అక్కడే నివసించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ఆలోచిస్తూ ఉండగా, లోపలికి ఒక ఉత్తమ స్త్రీ ప్రవేశించడాన్ని చూశాడు.
శిథిలాఙ్గీమ్ అథ కృశాం వృద్ధాం చ తపసి స్థితామ్ బ్రహ్మచర్యేణ వర్తన్తీం విరాగాం రహసి స్థితామ్
ఆమె శరీరం సడలిపోయి, క్షీణించి, వృద్ధురాలై, తపస్సులో స్థిరంగా, బ్రహ్మచర్యంలో ఉండి, విరక్తిగా, ఒంటరిగా జీవించేది.
స తాం దృష్ట్వా మునిశ్రేష్ఠో నమస్కారాయ తస్థివాన్ నమస్యన్తం మునిశ్రేష్ఠం తం గౌతమమ్ అవారయత్
ఆమెను చూసిన మునిశ్రేష్ఠుడు నమస్కారం చేయడానికి సిద్ధంగా నిలిచాడు. కానీ గౌతముడు నమస్కరించబోయే ఆ మునిశ్రేష్ఠుడిని ఆపాడు.
గురుస్ త్వం భవితా మహ్యం న మాం వన్దితుమ్ అర్హసి ఆయుర్ విద్యా ధనం కీర్తిర్ ధర్మః స్వర్గాదికం చ యత్ తస్య నశ్యతి వై సర్వం యం నమస్యతి వై గురుః
నీవు నాకు గురువుగా మారబోతున్నావు. కనుక నువ్వు నాకు నమస్కరించకూడదు. ఎవరు తమ గురువుకు నమస్కరిస్తారో, వారి ఆయుషు, విద్య, ధనం, కీర్తి, ధర్మం, స్వర్గం — ఇవన్నీ నశించిపోతాయి.
కృతాఞ్జలిపుటస్ తాం వై గౌతమః ప్రాహ విస్మితః
కరములను జోడించి, ఆశ్చర్యంతో గౌతముడు ఆమెతో ఇలా అన్నాడు.
తపస్వినీ త్వం వృద్ధా చ గుణజ్యేష్ఠా చ భామినీ అల్పవిద్యస్ త్వ్ అల్పవయా అహం తవ గురుః కథమ్
నీవు తపస్విని, వృద్ధురాలు, గుణాలలో ముందుండేవాడివి. నేను చిన్నవాడిని, తక్కువ విద్య కలవాడిని. నీకు నేను ఎలా గురువు అవగలను?
ఆర్ష్టిషేణప్రియపుత్ర ఋతధ్వజ ఇతి శ్రుతః గుణవాన్ మతిమాఞ్ శూరః క్షత్రధర్మపరాయణః
అర్ష్టిషేణుడికి ప్రియమైన నా కుమారుడు ఋతధ్వజుడు అని పేరు. అతడు గుణవంతుడు, తెలివైనవాడు, ధైర్యశాలి, క్షత్రియ ధర్మాన్ని పాటించేవాడు అని ప్రసిద్ధి.
స కదాచిద్ వనం ప్రాయాన్ మృగయాకృష్టచేతనః విశ్రామమ్ అకరోద్ అస్యాం గుహాయాం స ఋతధ్వజః
ఒకసారి వేటకోసం ఆకర్షితుడై, ఋతధ్వజుడు అడవిలోకి వచ్చాడు. ఈ గుహలో విశ్రాంతి తీసుకున్నాడు.
యువా స మతిమాన్ దక్షో బలేన మహతా వృతః తం విశ్రాన్తం నృపవరమ్ అప్సరా దదృశే తతః
అతడు యువకుడు, తెలివైనవాడు, నైపుణ్యం కలవాడు, గొప్ప బలంతో ఉండేవాడు. అతడు విశ్రాంతి తీసుకుంటుండగా, ఒక అప్సరసు ఈ రాజును చూసింది.
గన్ధర్వరాజస్య సుతా సుశ్యామా ఇతి విశ్రుతా తాం దృష్ట్వా చకమే రాజా రాజానం చకమే చ సా
ఆమె గంధర్వరాజు కుమార్తె, సుశ్యామా అని ప్రసిద్ధి. ఆమెను చూసి రాజు ఆకర్షితుడయ్యాడు, రాజును చూసి ఆమె కూడా ఆకర్షితురాలైంది.
ఇతి క్రీడా సమభవత్ తయా రాజ్ఞో మహామతే నివృత్తకామో రాజేన్ద్రస్ తామ్ ఆపృచ్ఛ్యాగమద్ గృహమ్
అలా ఆ మహామతి రాజు ఆమెతో క్రీడలో పాల్గొన్నాడు. తన కోరిక తీరిన తరువాత, రాజాధిరాజు ఆమెను వీడిచెప్పి తన ఇంటికి వెళ్లిపోయాడు.
ఉత్పన్నాహం తతస్ తస్యాం సుశ్యామాయాం మహామతే గచ్ఛన్తీ మాం తదా మాతా ఇదమ్ ఆహ తపోధన
సుశ్యామ నుండి నేను జన్మించాను, ఓ మహామతీ! వెళ్లేటప్పుడు నా తల్లి నన్ను ఇలా పలికింది, ఓ తపోధన.
యస్ త్వ్ అస్యాం ప్రవిశేద్ భద్రే స తే భర్తా భవిష్యతి
ఈ గుహలో ఎవరు ప్రవేశిస్తారో, ఓ మంగళకరమైనవాడా, వారు నీ భర్త అవుతారు.
ఇత్య్ ఉక్త్వా సా జగమాథ మాతా మమ మహామతే తస్మాద్ అత్ర ప్రవిష్టస్ త్వం పుమాన్ నాన్యః కదాచన
అని చెప్పి, నా తల్లి వెళ్లిపోయింది, ఓ మహామతీ! అందుకే ఈ గుహలో నీవే ప్రవేశించావు, మరెవరూ కాదు.
సహస్రాణి తథాశీతిం కృత్వా రాజ్యం పితా మమ అత్రైవ చ తపస్ తప్త్వా తతః స్వర్గమ్ ఉపేయివాన్
నా తండ్రి ఎనబై వేల సంవత్సరాలు రాజ్యం చేసి, ఇక్కడే తపస్సు చేసి, ఆ తరువాత స్వర్గానికి వెళ్లిపోయాడు.
స్వర్గం యాతే ఽపి పితరి సహస్రాణి తథా దశ వర్షాణి మునిశార్దూల రాజ్యం కృత్వా తథా పరః
నా తండ్రి స్వర్గానికి వెళ్లిన తరువాత, ఇంకొకరు పదివేల సంవత్సరాలు రాజ్యం చేశారు, ఓ మునిశార్దూలా!